२०८२ फागुन ३० शनिबार

@ कृष्ण खनाल

श्रीखबर विश्लेषण | नेपालको राजनीतिक इतिहासमा विचारधारात्मक बहस प्रायः धर्म र परम्परासँग जोडिएर आउने गरेको छ। विशेषगरी कम्युनिस्ट आन्दोलनको सन्दर्भमा “नास्तिकता” र “वैज्ञानिक भौतिकवाद” लाई प्रमुख आधार मानेर बहस गरिँदै आएको छ। तर व्यवहारिक जीवनमा भने समाज, संस्कार र पारिवारिक परम्पराले राजनीतिक विचारधारालाई पनि धेरैपटक पुनर्विचार गर्न बाध्य बनाएको उदाहरणहरू भेटिन्छन्।

भाैतिकवादी भ्रट्टीमा खारिएका पूर्वप्रधानमन्त्री तथा नेकपा एमालेका अध्यक्ष केपी शर्मा ओलले ९७ वर्षकाे उमेरमा निधन हुनुभएका आफ्ना पिता मोहनप्रसाद ओलीको निधनपछि सनातन हिन्दु परम्परा अनुसार काजकिरियामा सामेल हुनु वर्तमानका लागि मात्र नभएर भविष्यका सन्ततिका लागि कालजयी उदाहरण हुनेकुरामा शँका छैन।

* सनातन संस्कार र कम्युनिस्ट विचारधाराबीचको बहस :

कम्युनिस्ट दर्शनको मूल आधार मानिने कार्लमार्शको द्वन्द्वात्मक भौतिकवादले धर्मलाई सामाजिक संरचनाको एउटा परिणामका रूपमा व्याख्या गर्छ। यस आधारमा विश्वभरका धेरै कम्युनिस्ट आन्दोलनहरू धर्मप्रति आलोचनात्मक देखिएका छन्।

नेपालमा पनि कम्युनिस्ट आन्दोलनको नेतृत्व गरेका केही शीर्ष नेताहरू—जस्तै पुष्पकमल दाहाल प्रचण्ड, डा. बाबुराम भट्टराई आदि नेताहरुले आफ्ना पारिवारिक सदस्यकाे मृत्युसंस्कारका क्रममा पारम्परिक सनातन विधि नअपनाएको प्रसंग चर्चामा आएको थियो। यसलाई धेरैले “कम्युनिस्ट विचारधाराको व्यवहारिक अभिव्यक्ति” का रूपमा पनि व्याख्या गरेका थिए। तर यिनै बहसबीच अहिले एमाले अध्यक्ष ओलीले आफ्नो बुबाको काजकिरिया सनातन विधिअनुसार सम्पन्न गर्ने निर्णय लिनु भाैतिकवादी समाजका लागि महत्त्वपूर्ण सामाजिक संकेतका रूपमा हेरिएको छ।

* व्यक्तिगत श्रद्धा र सामाजिक संस्कार:

ओलीले कपाल काट्ने, सेतो वस्त्र धारण गर्ने र झुप्पाे ( टाउकोमा सेताे काेरा वस्त्र) बाँधेर शोकविधिमा बस्ने जस्ता सनातन परम्पराहरू पालना गर्नु केवल धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र होइन, सामाजिक मनोविज्ञानसँग पनि जोडिएको विषय हो। नेपाली समाजमा मृत्युसंस्कार केवल धर्मको अभ्यास मात्र होइन, परिवार र समाजबीचको सम्बन्धलाई पनि पुनः पुष्टि गर्ने एउटा सांस्कृतिक प्रक्रिया हो। यस अर्थमा ओलीको यो कदमलाई कतिपयले “परम्पराप्रतिको सम्मान” र “सामाजिक उत्तरदायित्व” का रूपमा पनि व्याख्या गरिरहेका छन्।

* विचारधारा र संस्कृतिको सहअस्तित्व:

समाजशास्त्रले भन्छ—मानिस केवल राजनीतिक प्राणी मात्र होइन, सांस्कृतिक प्राणी पनि हो। राजनीतिक विचारधाराले समाजलाई विश्लेषण गर्न सक्छ, तर संस्कारले समाजलाई जोडेर राख्ने काम गर्छ। त्यसैले कम्युनिस्ट विचारधारामा विश्वास गर्ने धेरै व्यक्तिहरू पनि आफ्नो पारिवारिक जीवनमा परम्परागत संस्कार पालना गर्ने उदाहरण विश्वभर भेटिन्छ। ओलीको व्यवहार पनि यही वास्तविकताको एउटा उदाहरण मान्न सकिन्छ—जहाँ राजनीतिक विचारधारा र सांस्कृतिक परम्परा सहअस्तित्वमा देखिन्छन्।

* सनातन परम्परा र ओलीका पूर्ववत् अभिव्यक्तिहरू:

केपी शर्मा ओलीले यसअघि पनि धार्मिक र सांस्कृतिक विषयमा खुला बहस उठाउने गरेका छन्। विशेषगरी रामको जन्मभूमि सम्बन्धी चर्चा वा हिन्दु धर्मग्रन्थसँग जोडिएका प्रसङ्गहरूले पनि उनले सांस्कृतिक विमर्शलाई राजनीतिक बहसमा ल्याउने प्रयास गरेको देखिन्छ। यस पृष्ठभूमिमा अहिले उनले आफ्ना स्वर्गीय बुबाको मृत्युसंस्कार सनातन विधिमा सम्पन्न गर्नु धेरैका लागि “विचार र व्यवहारबीचको निरन्तरता” का रूपमा पनि देखिएको छ।

* समाजमा जाने सन्देश

नेपाली समाज अहिले तीव्र राजनीतिक ध्रुवीकरण र विचारधारात्मक विवादबीच छ। केहि समययता समाजले स्वअस्तित्व र सह- अस्तित्वकाे खाेजि गरिरहेको छ भने पहिचानवादी आन्दोलनमा समाज हेलीदैछ। यस्तो अवस्थामा राजनीतिक नेतृत्वबाट आउने व्यवहारिक सन्देशले समाजमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। ओलीको यो कदमलाई कतिपयले धर्म र विचारधाराबीच टकराव होइन, सहअस्तित्व सम्भव छ भन्ने संकेत का रूपमा पनि व्याख्याड गरिरहेका छन्।

# निष्कर्ष:

विचारधारा समाज परिवर्तनका लागि महत्वपूर्ण साधन हो, तर संस्कार र परम्परा समाजको ऐतिहासिक निरन्तरता हुन्। आफ्ना स्वर्गीय बुबाको काजकिरिया सनातन परम्पराअनुसार गर्नु केवल पारिवारिक कर्मकाण्ड मात्र होइन, ओलीकाे याे कदम सामाजिक र सांस्कृतिक विमर्शको एउटा महत्वपूर्ण उदाहरण पनि बनेको छ। यसले एउटा सन्देश दिन्छ— राजनीतिक विचारधारा जे भए पनि, परिवार, संस्कार र सभ्यताप्रतिको सम्मान मानव समाजको साझा मूल्य हो।

( लेखक खनाल राष्ट्रिय जनसाहित्यिक सङ्घ नेपालका केन्द्रीय सदस्यसमेत रहेका पत्रकार हुन्।)