२०८२ फागुन १, शुक्रबार

@ अनुसन्धानकर्ता

# रक्षा खनाल,एमएस्सी. एजी( बाली विज्ञान )

श्रीखबर,  गहुँमा फस्फोरस उपयोग दक्षता अभिवृद्धिमा फस्फोरस घुलनशील ब्याक्टेरिया, कृषि चून तथा फस्फोरस स्तरहरूको प्रभाव

* सार (Abstract)

नेपालमा अम्लीय माटोका कारण फस्फोरसको उपलब्धता घट्नु गहुँ उत्पादनमा प्रमुख चुनौतीका रूपमा रहेको छ।

यस अध्ययनको उद्देश्य फस्फोरस घुलनशील ब्याक्टेरिया (पीएसबी), कृषि चून तथा फस्फोरसका विभिन्न स्तरहरूले गहुँको उत्पादन, फस्फोरस उपयोग दक्षता तथा माटो स्वास्थ्यमा पार्ने प्रभाव मूल्याङ्कन गर्नु थियो।

अनुसन्धान कृषि तथा वन विश्वविद्यालय को कृषि विज्ञान फार्ममा सन् २०२२–२३ को जाडो मौसममा सञ्चालन गरिएको थियो। स्ट्रीप स्प्लिट प्लट डिजाइनमा आधारित यस अध्ययनमा दुई पीएसबी स्तर, दुई कृषि चून स्तर तथा फस्फोरसका तीन स्तर प्रयोग गरिएको थियो। अनुसन्धानबाट कृषि चून प्रयोगले माटोको पीएचमा सुधार ल्याएको, पीएसबी र चूनले बालीको फिनोलोजिकल चरणहरूमा सकारात्मक प्रभाव पारेको तथा ५० र ७५ किलोग्राम फस्फोरस प्रति हेक्टर प्रयोगले उत्पादनमा उल्लेखनीय वृद्धि गरेको पाइयो। आर्थिक विश्लेषणले ५० किलोग्राम फस्फोरस प्रति हेक्टर प्रयोग सबैभन्दा उपयुक्त देखाएको छ। अध्ययनले पीएसबी, कृषि चून तथा सन्तुलित फस्फोरस प्रयोगले गहुँ उत्पादन तथा माटो स्वास्थ्य सुधारमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्ने निष्कर्ष निकालेको छ।

* मुख्य शब्द (Keywords):

गहुँ, फस्फोरस उपयोग दक्षता, पीएसबी, कृषि चून, माटो अम्लीयता

-परिचय (Introduction)

नेपालमा गहुँ प्रमुख खाद्यान्न बालीमध्ये एक हो, तर अम्लीय माटोका कारण फस्फोरसको उपलब्धता सीमित हुने समस्या व्यापक रूपमा देखिन्छ। फस्फोरस बालीको वृद्धि, प्रजनन विकास तथा उत्पादनमा महत्वपूर्ण पोषक तत्व हो।

माटोको अम्लीय अवस्थाले फस्फोरस स्थिरीकरण बढाई यसको उपयोग दक्षता घटाउने गर्दछ। साथै रासायनिक मलको असन्तुलित प्रयोग तथा उच्च लागतले उत्पादन प्रणालीलाई थप चुनौतीपूर्ण बनाएको छ।

फस्फोरस घुलनशील ब्याक्टेरिया (पीएसबी) ले माटोमा स्थिर रहेको फस्फोरसलाई उपलब्ध रूपान्तरण गर्ने क्षमता राख्दछ। त्यस्तै कृषि चून प्रयोगले माटोको अम्लीयता न्यूनीकरण गरी पोषक तत्व उपलब्धता बढाउने कार्य गर्दछ। यी प्रविधिहरूको संयुक्त प्रयोगले गहुँ उत्पादन तथा माटो स्वास्थ्य सुधारमा योगदान पुर्‍याउन सक्ने भएकाले यस अध्ययन सञ्चालन गरिएको हो।

सामग्री तथा विधि (Materials and Methods)

* अध्ययन स्थल अनुसन्धान चितवनस्थित कृषि विज्ञान फार्ममा सञ्चालन गरिएको थियो।

-प्रयोगात्मक डिजाइन अनुसन्धान स्ट्रीप स्प्लिट प्लट डिजाइनमा आधारित थियो। प्रयोगमा गहुँको ‘बोलङ २०२०’ प्रजाति प्रयोग गरिएको थियो।

– उपचार संयोजन पीएसबी स्तर : प्रयोग गरिएको र नगरेको कृषि चून स्तर : ० र २.५ टन प्रति हेक्टर फस्फोरस स्तर : ०, ५० र ७५ किलोग्राम प्रति हेक्टर

– अवलोकन तथा मापन फिनोलोजिकल विशेषताहरू

– बायोमेट्रिक सूचकहरू

-उत्पादन तथा उत्पादन घटक

-फस्फोरस खपत तथा उपयोग दक्षता माटोको पीएच

-आर्थिक विश्लेषण -नतिजा तथा छलफल (Results and Discussion)

* माटोको पीएच र बाली विकास कृषि चून प्रयोगले माटोको पीएचमा उल्लेखनीय वृद्धि गर्‍यो। पीएसबी तथा कृषि चून प्रयोगले फूल फुल्ने समय छोट्याएको तथा दाना भर्ने अवधि समायोजन गरेको पाइयो। फस्फोरस प्रयोगले हेडिङ, फूल फुल्ने तथा शारीरिक परिपक्वता प्रक्रियालाई तीव्र बनाएको देखियो।

बिरुवाको वृद्धि तथा उत्पादन घटक फस्फोरस स्तरले बिरुवाको उचाइमा प्रभाव पारेको देखियो। प्रारम्भिक अवस्थामा ७५ किलोग्राम फस्फोरस प्रयोगमा सबैभन्दा अग्लो बिरुवा पाइए पनि पछिल्लो चरणमा ५० र ७५ किलोग्राम स्तरमा समान प्रवृत्ति देखियो। उत्पादन घटकहरूमा पीएसबी तथा कृषि चूनको प्रभाव सीमित देखिए पनि फस्फोरस प्रयोगले उल्लेखनीय सुधार गरेको पाइयो।

* अन्न उत्पादन ७५ किलोग्राम फस्फोरस प्रति हेक्टर प्रयोग गर्दा ४.७४६ टन प्रति हेक्टर अन्न उत्पादन प्राप्त भयो, जुन ५० किलोग्राम स्तरसँग तथ्याङ्कीय रूपमा समान थियो। पीएसबी तथा कृषि चून प्रयोगले क्रमशः ८.४३ प्रतिशत र ८.८१ प्रतिशत उत्पादन वृद्धि गर्‍यो। फस्फोरस खपत तथा उपयोग दक्षता फस्फोरस प्रयोगले दाना तथा परालमा फस्फोरस मात्रा वृद्धि गरेको पाइयो। सिफारिस गरिएको न्यून स्तरमा फस्फोरस उपयोग दक्षता सबैभन्दा बढी देखिएको भए पनि उच्च मात्रा प्रयोग गर्दा दक्षता घट्ने प्रवृत्ति देखियो।

* आर्थिक विश्लेषण पीएसबी प्रयोगले कुल आम्दानी, खुद आम्दानी तथा लागतअनुसार नाफामा वृद्धि गर्‍यो। कृषि चून प्रयोगले प्रारम्भिक लागत बढाए पनि दीर्घकालीन प्रभाव सकारात्मक देखियो। ५० किलोग्राम फस्फोरस प्रति हेक्टर प्रयोग आर्थिक रूपमा सबैभन्दा लाभदायक देखियो।

# निष्कर्ष (Conclusion) यस अध्ययनले पीएसबी, कृषि चून तथा ५० किलोग्राम फस्फोरस प्रति हेक्टर प्रयोग गर्दा गहुँ उत्पादन, फस्फोरस खपत तथा उपयोग दक्षता सुधार हुने देखाएको छ। यी प्रविधिहरूले माटो स्वास्थ्य सुधार गर्दै दिगो कृषि उत्पादनमा योगदान पुर्‍याउन सक्ने सम्भावना रहेको छ।

* आभार (Acknowledgement)

यस अनुसन्धानका लागि प्राविधिक तथा शैक्षिक सहयोग प्रदान गर्ने प्रा. डा. श्रवण कुमार साह,प्रा.डा. सन्ताेष मरहट्टासहित सम्बद्ध निकायप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्दछु ।

रक्षा खनाल, चितवन ।