२०८२ साउन २६, सोमबार

@ कृष्ण खनाल

नेपालको संविधान र मुलुकी देवानी संहिताले छोराछोरीलाई समान हक र अधिकार दिएको छ। सम्पत्ति उत्तराधिकारदेखि लिएर मृत्युपश्चातका संस्कारमा समेत छोरीको कानुनी अधिकार बराबर छ। तर, व्यवहारमा समाज अझै पनि पुरातन पुरुषवादी संस्कारमै बाँधिएको छ — जहाँ बुबा वा आमाको काजक्रियामा छोरालाई मात्र अग्रसर गराइन्छ र छोरीलाई परम्पराको नाममा बाहिरै राखिन्छ।

यही विभेदका विरुद्ध काभ्रेका हरिप्रसाद सापकोटाकी तीन छोरी — विमला, निर्मला र राधिका — खुलेर विद्रोही बनेका छन्। समाजको चेतावनी, बहिष्कारको धम्की र परम्परागत दबाबलाई चिर्दै उनीहरूले आफ्नै बुबाको काजक्रियामा सामेल भई नारी अधिकारको ऐतिहासिक उदाहरण प्रस्तुत गरेका छन्।

* कानुनले दिएको अधिकार, समाजले रोक्ने प्रयास-

नेपालको कानुनले छोरीलाई सम्पत्ति मात्र होइन, मृत्यु संस्कारमा समेत समान अधिकार प्रदान गरेको छ।

– संविधानको धारा १८ (समानताको हक): लिङ्गका आधारमा विभेद नगर्ने स्पष्ट व्यवस्था। – मुलुकी देवानी संहिता २०७४, उत्तराधिकारसम्बन्धी दफा: छोराछोरी समान हकदार।

# संस्कार-संस्कृति पालनको स्वतन्त्रता:

व्यक्तिगत धार्मिक तथा सांस्कृतिक अभ्यासमा कानुनी हस्तक्षेप नहुने, विभेदकारी अभ्यासको वैधानिकता पनि नहुने। तर, कानुनी प्रावधानभन्दा संस्कारलाई ठुलो ठान्ने समाजमा महिलालाई अझै ‘शोकको भूमिकामा मात्र’ सीमित गरिन्छ। काजक्रियामा बस्ने, संस्कारको विधि गर्ने, श्राद्धमा सहभागी हुनेजस्ता क्रियाकलापलाई पुरुष मात्रको क्षेत्र मानिन्छ। जवकी` किरियापूत्री´ शव्द नै स्त्रीलिङ्गी शव्द हाे । किन किरियामा अर्थात काेरामा बस्ने ब्यक्तिलाई किरियापूत्री भनियाे भन्ने मा भने धर्मभिरुहरु अचेत छन् र आफूखुसी व्याख्यामा छन्। सभ्यताको शुरुवातमा छाेरी अर्थात नारीहरु यस कृयाकलापमा सँलग्न थिए भन्ने ` किरियापूत्री´ शव्दले समाजशास्त्री तथा महिलवादी आभियन्ताहरु मात्रै नभएर सनतानी चेतबाट पनि अध्ययन गर्न जरुरी देखिन्छ ।

# महिलावादी दृष्टिकोण :

यो विद्रोह किन महत्वपूर्ण छ?

* पितृसत्तात्मक संरचनाको प्रत्यक्ष चुनौती -तीन छोरीको यो कदमले ‘छोरा वंश बोक्छ, छोरी पराया घर जान्छ’ भन्ने मिथकलाई तोडेको छ।

-परम्परागत धार्मिक कर्ममा महिलाको प्रवेशलाई समाजले अस्वीकार गर्ने पुरानो प्रवृत्तिलाई प्रत्यक्ष चुनौती।

– नारी अधिकारको व्यावहारिक प्रयोग

– कानुनले दिएको अधिकारलाई व्यवहारमा उतार्ने साहसिक कदम।

-‘कागजमा समानता’ बाट ‘व्यवहारमा समानता’ मा रुपान्तरणको सन्देश।

-सामाजिक बहिष्कारको जोखिम बोकेर अघि बढ्नु

-महिलामाथि हुने सांस्कृतिक हिंसाको एक रूप हो

— सामाजिक बहिष्कार –

यस जोखिमलाई स्वेच्छाले बेहोर्दै आफ्नो अधिकार सुरक्षित गर्नु नारी सशक्तिकरणको बलियो प्रमाण हो।

# घटना र प्रतिक्रिया

९८ वर्षीय हरिप्रसाद सापकोटाको निधनपछि बुबाको पालनपोषण र औषधोपचारमा अग्रसर रहेका छोरीहरू काजक्रियामा बस्न समाजले रोक लगायो। विरोधका बाबजुद उनीहरूले संस्कारमा सहभागिता जनाए।

= विमला सापकोटा (उपमेयर, बनेपा नगरपालिका):

‘हामी अरूको वंशमा दखल गरेका छैनौँ, हाम्रो बुबाको संस्कारमा हामीलाई रोक्ने बहस तुरुन्त रोक। कानुन र संविधान विपरीत छ यो चलन। १३ दिनको काजक्रियापछि हामी माइतीको ढोका बन्द गरेर फर्किनेछौँ।’

= राधिका सापकोटा (एमाले धादिङ सचिव):

‘हामीलाई कमजोर छोरी नसम्झ। विभेद र अन्यायसँग लड्दै हामी चट्टान भइसकेका छौँ।’

** परिवर्तनको सम्भावना-

यो घटनाले नेपाली समाजमा महिला सहभागिता र धार्मिक–सांस्कृतिक अधिकारबारे नयाँ बहस सुरु गरेको छ।

* सकारात्मक सम्भावना: कानुनी समानतालाई व्यवहारमा लागू गर्न प्रेरणा।

* संभावित चुनौती:

ग्रामीण क्षेत्रमा अझै बलियो रहेको परम्परागत प्रतिरोध। महिलावादी आन्दोलनका लागि यो घटना ‘नारीलाई धार्मिक संस्कारमा समान अवसर’ दिने दिशामा महत्त्वपूर्ण मोड हो। यो केवल व्यक्तिगत विद्रोह होइन — कानुन, अधिकार र समानताको व्यावहारिक उदाहरण हो जसले भविष्यका हजारौं छोरीलाई अधिकार प्रयोग गर्ने हिम्मत दिनेछ।

अत:तीन छोरीको काजक्रिया विद्रोह केवल बुबाप्रति कर्तव्य निर्वाहको कथा होइन, यो नेपालको नारी आन्दोलनमा एक ऐतिहासिक क्षण हो। यसले देखाएको छ — कानुनले दिएको अधिकार समाजको अनुमतिमा निर्भर छैन। जब महिलाले आफ्नो हकका लागि अघि बढ्छन्, तब संस्कार र सभ्यताको नाममा गरिएको विभेद चिर्न सकिन्छ।