२०८३ भाद्र ३, बुधबार
@ कृष्ण खनाल
श्रीखबर/ बाग्मती प्रदेशको मुख्यमन्त्री चयनका लागि नेकपा एमालेले पूर्वस्वास्थ्यमन्त्री किरण थापालाई अघि सारेको छ।
मंगलबार बसेको एमाले बाग्मती प्रदेश संसदीय दलको बैठकले थापालाई मुख्यमन्त्रीको उम्मेदवार बनाउने निर्णय गरेसँगै एउटा राजनीतिक प्रश्न सतहमा आएको छ—चार वर्षसम्म संसदीय दलको नेतृत्व गरेका जेएन थपलियाको राजनीतिक यात्रामा आएको यो मोड आखिर केको संकेत हो?
थापालाई मुख्यमन्त्री बनाउने प्रस्तावमा स्वयं संसदीय दलका नेता थपलियाले हस्ताक्षर गरेका छन्।
व्यक्तिगत आकांक्षाभन्दा पार्टीको निर्णय, वृहत् एकता र एमाले नेतृत्वको सरकार गठनलाई प्राथमिकता दिएको उनको भनाइ छ। तर घटनालाई यतिमै सीमित गरेर हेर्दा यसको राजनीतिक अर्थ अपूरो हुन्छ।
यो घटनाक्रम बाग्मतीको मुख्यमन्त्रीको एउटा नाम परिवर्तन मात्र होइन; एमालेभित्र विकसित हुँदै गएको आन्तरिक शक्ति सन्तुलन, नेतृत्वप्रतिको निर्भरता, निर्णय प्रक्रियाको केन्द्रीकरण र व्यक्तिगत राजनीतिक प्रभावको मनोविज्ञान बुझ्ने एउटा महत्वपूर्ण ऐना पनि हो।
* चार वर्षको नेतृत्वपछि आफ्नै विकल्प प्रस्ताव गर्ने अवस्थामा – दलका नेता थपलिया
जेएन थपलिया एमाले बाग्मती प्रदेश संसदीय दलका चार वर्षदेखि नेता हुन्। संसदीय दलको नेतृत्व आफैंमा सामान्य जिम्मेवारी होइन। त्यो जिम्मेवारीले व्यक्तिलाई संगठन, सरकार र प्रदेश राजनीतिमा महत्वपूर्ण राजनीतिक उचाइ प्रदान गर्छ। तर आज परिस्थिति यस्तो बनेको छ कि आफ्नै नेतृत्वमा सरकार सञ्चालन गर्ने दाबी गरिरहेका थपलियाले अन्ततः अर्को व्यक्तिलाई मुख्यमन्त्री बनाउन प्रस्ताव गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ।
राजनीतिमा कहिलेकाहीँ पदभन्दा ठूलो परीक्षा पद गुमाउने क्षणमा देखिने व्यवहार हुन्छ। थपलियाले पार्टीको निर्णय स्वीकार गर्दै किरण थापाको नाममा हस्ताक्षर गर्नु राजनीतिक अनुशासनको उदाहरण हुन सक्छ। तर यही घटना उनको राजनीतिक जीवनका लागि आत्मसमीक्षाको अवसर पनि हो।
चार वर्षसम्म आफूले नेतृत्व गरेको संसदीय दल आज कुन मनोविज्ञानबाट गुज्रिरहेको छ? आफ्नो नेतृत्वप्रति विश्वास निर्माण गर्न कहाँ कमी रह्यो? सहकर्मी सांसदसँगको सम्बन्ध, संगठनभित्रको समन्वय र केन्द्रीय नेतृत्वसँगको सम्बन्ध कुन बिन्दुमा कमजोर भयो? यी प्रश्नको जवाफ अरूले भन्दा पहिले स्वयं थपलियाले खोज्नुपर्ने देखिन्छ।
*अविश्वासको प्रस्तावदेखि नयाँ समीकरणसम्म
साउन २७ गते थपलियाविरुद्ध संसदीय दलमा अविश्वासको प्रस्ताव दर्ता भएको घटनाले एमालेभित्रको असन्तुष्टि सार्वजनिक सतहमा ल्यायो। त्यसपछि आएको नयाँ निर्णयले थपलियालाई दलको नेताबाट हटाएन, तर मुख्यमन्त्रीको सम्भावित उम्मेदवारबाट भने पछाडि हटायो। यसले एउटा असहज राजनीतिक चित्र निर्माण गरेको छ—दलको नेता एउटै व्यक्ति, तर सरकारको नेतृत्वका लागि उम्मेदवार अर्को व्यक्ति।
सामान्य अवस्थामा यो राजनीतिक समझदारीको परिणाम हुन सक्छ। तर घटनाक्रमको पृष्ठभूमि हेर्दा यसलाई एमालेभित्रको आन्तरिक शक्ति संघर्षको परिणामका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। राजनीतिक दलभित्र नेतृत्व परिवर्तन स्वाभाविक प्रक्रिया हो। समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब नेतृत्व परिवर्तन संस्थागत बहस र पारदर्शी प्रक्रियाभन्दा बढी व्यक्ति र व्यक्तिको पहुँचसँग जोडिन थाल्छ।
# एमालेको वर्तमान चुनौती : संगठन कि व्यक्ति?
नेकपा एमाले नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको लामो इतिहास बोकेको पार्टी हो। विचार, संगठन, अनुशासन र कार्यकर्ताको लामो संघर्षबाट निर्माण भएको पार्टीको राजनीतिक शक्ति केवल चुनावी अंकगणितमा आधारित छैन। तर पछिल्ला घटनाक्रमले एउटा गम्भीर बहस जन्माएको छ—एमालेको निर्णय प्रक्रिया कति संस्थागत छ र कति व्यक्तिकेन्द्रित? यो प्रश्न केवल बाग्मतीमा सीमित छैन।
केन्द्रीय नेतृत्वमा अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीको प्रभाव अत्यन्त शक्तिशाली छ। पार्टीका विभिन्न तहमा निर्णय, नेतृत्व चयन र राजनीतिक समीकरणमा अध्यक्षको प्रभावलाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन। त्यसैगरी एमालेभित्र महेश बस्नेतजस्ता प्रभावशाली नेताहरूले पनि आफ्नै राजनीतिक प्रभाव क्षेत्र निर्माण गरेका छन्।
संगठनमा प्रभावशाली व्यक्तिहरू हुनु आफैंमा समस्या होइन। समस्या तब हुन्छ, जब संस्थागत संरचनाभन्दा व्यक्तिको प्रभाव बलियो बन्न थाल्छ।
# पार्टी व्यक्ति बलियो भएर बलियो हुन्छ कि संस्था बलियो भएर? एमालेले गम्भीरतापूर्वक आत्मसात् गर्नुपर्ने समय आएको छ।
@ ओलीको नेतृत्व : शक्ति कि निर्भरता?
केपी शर्मा ओली एमालेका शक्तिशाली नेता हुन्। पार्टीलाई चुनावी प्रतिस्पर्धामा टिकाइराख्ने, संगठनलाई परिचालन गर्ने र राष्ट्रिय राजनीतिमा निर्णायक प्रभाव कायम राख्ने उनको क्षमता अस्वीकार गर्न सकिँदैन। तर कुनै पनि नेतृत्व जति शक्तिशाली हुँदै जान्छ, त्यति नै उसको अगाडि एउटा खतरा पनि बढ्छ—संस्थागत निर्णय प्रक्रिया कमजोर हुँदै जाने।
नेतृत्वप्रतिको सम्मान र नेतृत्वमाथिको निर्भरता एउटै कुरा होइन। नेतृत्वले कार्यकर्तालाई दिशा दिनुपर्छ; तर हरेक राजनीतिक निर्णयका लागि माथितिर हेर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भयो भने त्यसले संगठनको स्वायत्तता कमजोर बनाउन सक्छ।
एमालेभित्र आज उठ्नुपर्ने प्रश्न यही हो—निर्णय पार्टीले गर्छ कि पार्टीभित्र प्रभावशाली व्यक्तिहरूले? यसको जवाफ एमालेको आगामी राजनीतिक संस्कार निर्धारण गर्नेछ
# महेश बस्नेत र ‘प्रभावको राजनीति’
एमालेको युवा पुस्ताका प्रभावशाली नेतामध्ये महेश बस्नेतको राजनीतिक उपस्थिति पनि उल्लेखनीय छ। संगठनभित्र आफ्नो प्रभाव, समर्थकको घेरा र राजनीतिक सक्रियताका कारण उनी पार्टीभित्र छुट्टै शक्ति केन्द्रका रूपमा चर्चामा रहने गरेका छन्। तर आधुनिक राजनीतिक दलमा प्रभावशाली नेताको आवश्यकता र व्यक्तिगत शक्ति केन्द्र निर्माण गर्ने प्रवृत्तिबीच स्पष्ट सीमा हुनुपर्छ।
पार्टीभित्र प्रतिस्पर्धा हुनुपर्छ—तर त्यो विचारमा आधारित होस्। नेतृत्वका लागि संघर्ष हुनुपर्छ—तर त्यो संस्थागत प्रक्रियाबाट होस्। गुटगत प्रभाव हुन सक्छ—तर त्यसले पार्टीको सामूहिक निर्णयलाई विस्थापित गर्नु हुँदैन। नत्र पार्टीको संगठन विस्तारै विचारको संस्था नभएर व्यक्तिगत प्रभावको नेटवर्कमा परिणत हुने खतरा रहन्छ।
# थपलियाको अनपेक्षित मोड
जेएन थपलियाका लागि अहिलेको परिस्थिति निश्चय नै सहज छैन। मुख्यमन्त्री बन्ने आकांक्षा राख्ने व्यक्ति स्वयं अर्को व्यक्तिलाई मुख्यमन्त्री बनाउन प्रस्ताव गर्ने ठाउँमा पुग्नु राजनीतिक जीवनको सामान्य अध्याय होइन। तर यही मोड उनको राजनीतिक परिपक्वताको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा पनि हुन सक्छ। उनले पार्टीको निर्णय स्वीकार गरेका छन्।
यो उनको राजनीतिक अनुशासनको पक्ष हो। तर अब उनले आफ्नो राजनीतिक यात्रालाई केवल पदको आँखाबाट होइन, आफ्नो चार वर्षको नेतृत्वको ऐनाबाट हेर्नुपर्ने देखिन्छ। किन आफूविरुद्ध अविश्वासको वातावरण बन्यो?
* कहाँ कमजोरी रह्यो?
कुन राजनीतिक सम्बन्ध टुटे? कुन निर्णयले असन्तुष्टि जन्मायो? र आगामी दिनमा आफूले कस्तो राजनीतिक संस्कार विकास गर्ने? यी प्रश्नको इमानदार उत्तर खोज्न सके भने आजको संकट भोलिको राजनीतिक पुनरागमनको आधार बन्न सक्छ। एमालेको साख केवल सरकार बनाउने वा ढाल्ने क्षमताले निर्धारण हुँदैन।
जनताले राजनीतिक दलबाट विचार, नीति, पारदर्शिता, आन्तरिक लोकतन्त्र र राजनीतिक संस्कार खोजिरहेका छन्। पार्टीभित्रै असन्तुष्टि, अविश्वास, नेतृत्वको प्रतिस्पर्धा र व्यक्तिगत शक्ति संघर्ष सार्वजनिक हुँदै जाँदा त्यसको प्रत्यक्ष असर जनविश्वासमा पर्छ।
आज एमालेका अगाडि सबैभन्दा ठूलो प्रश्न सरकारमा जाने हो कि संगठनभित्रको विश्वास पुनर्निर्माण गर्ने? दुवै आवश्यक छन्। तर दोस्रोबिना पहिलो दीर्घकालीन हुन सक्दैन।
अबको बाटो
बाग्मतीको पछिल्लो घटनाले एमालेका लागि एउटा अवसर पनि दिएको छ। पार्टीले चाहेमा यसलाई आन्तरिक कमजोरीको सार्वजनिक प्रदर्शनका रूपमा मात्र होइन, आन्तरिक लोकतन्त्र र संस्थागत सुधारको सुरुवातका रूपमा लिन सक्छ। दलको नेता चयन होस् वा मुख्यमन्त्रीको उम्मेदवार—निर्णय स्पष्ट विधि, पारदर्शी छलफल र सांसदहरूको विश्वासमा आधारित हुनुपर्छ। नेतृत्व परिवर्तनलाई प्रतिशोधका रूपमा होइन, लोकतान्त्रिक अभ्यासका रूपमा लिन सक्नुपर्छ, यदि टिकिरहने हाे भने।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—पार्टी अध्यक्षदेखि प्रदेश संसदीय दलसम्मका नेतृत्वले एउटा कुरा बुझ्नुपर्छ : व्यक्ति शक्तिशाली भएर पार्टी बलियो हुँदैन; संस्था बलियो भएपछि व्यक्ति स्वतः बलियो हुन्छ। बाग्मतीमा किरण थापाको नाम अघि सारिएको छ। अब चुनौती केवल सरकार बनाउने होइन, सरकारलाई विश्वासिलो बनाउने हो।
जेएन थपलियाले आफ्नो राजनीतिक भूमिकालाई निरन्तरता पाएका छन्। अब चुनौती केवल दलको नेता भइरहने होइन, दलभित्रको विश्वास पुनः आर्जन गर्ने हो। केपी शर्मा ओलीका लागि चुनौती केवल पार्टीलाई नियन्त्रणमा राख्ने होइन, पार्टीलाई आफ्नो अनुपस्थितिमा पनि संस्थागत रूपमा चल्न सक्ने बनाउने हो।
महेश बस्नेतलगायत प्रभावशाली नेताहरूका लागि चुनौती केवल आफ्नो राजनीतिक प्रभाव विस्तार गर्ने होइन, त्यो प्रभावलाई पार्टीको संस्थागत शक्तिमा रूपान्तरण गर्ने हो। नत्र बाग्मतीको यो घटना एउटा व्यक्तिको राजनीतिक उतारचढावमा सीमित रहने छैन। यसले एमालेभित्र लामो समयदेखि जम्दै आएको एउटा गम्भीर प्रश्नलाई अझ ठूलो बनाउनेछ—
# ‘एमालेमा व्यक्ति ठूलो कि पार्टी?’ यसको उत्तर भाषणले होइन, आगामी दिनका व्यवहार र निर्णयले दिनेछन्। सम्भवतः यही घटनाक्रमले जेएन थपलियालाई पनि एउटा कठोर आत्मपठनको अवसर दिएको छ— राजनीतिमा आफूले हिजो निर्माण गरेको शक्ति आज आफूविरुद्ध कसरी उभिन सक्छ भन्ने पाठ। त्यसैले बाग्मतीको पछिल्लो राजनीतिक अध्यायलाई केवल ‘किरण थापा मुख्यमन्त्रीको उम्मेदवार’ भनेर पढ्नु पर्याप्त छैन।
यसलाई एमालेको आन्तरिक लोकतन्त्र, नेतृत्व संस्कार र भविष्यको राजनीतिक दिशाको एउटा महत्वपूर्ण परीक्षणका रूपमा पढ्नुपर्ने हुन्छ।
( राष्ट्रिय जनसाहित्यिक सङ्घ नेपालका केन्द्रीय सदस्य लेखक कृष्ण खनाल राष्ट्रिय जनसास्कृतिक महासँघका चितवन अध्यक्ष हुन्।)
