२०८३ जेष्ठ ८, शुक्रबार

@ कृष्ण खनाल

श्रीखबर/ मानव सभ्यताको इतिहासमा केही यस्ता ग्रन्थ छन्, जसले केवल धर्म वा पूजा-पद्धतिलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण जीवनदर्शनलाई दिशा दिएका छन् । श्रीमद्भगवद्गीता त्यस्तै एक अद्वितीय ग्रन्थ हो, जसले आध्यात्मिक चेतना, नैतिक कर्तव्य, सामाजिक उत्तरदायित्व र मानव मनोविज्ञानलाई गहिरो रूपमा व्याख्या गरेको छ ।

महाभारतको युद्धभूमि कुरुक्षेत्रमा उत्पन्न भएको अर्जुनको मानसिक द्वन्द्व र भगवान श्रीकृष्णद्वारा प्रदान गरिएको उपदेश केवल धार्मिक संवाद मात्र होइन, मानव समाजको नैतिक संकट, राजनीतिक अस्थिरता, सामाजिक उत्तरदायित्व र आत्मचेतनाको वैज्ञानिक विश्लेषण पनि हो । गीता आज पनि समाजशास्त्र, मनोविज्ञान, नैतिक दर्शन तथा नेतृत्वशास्त्रका लागि उत्तिकै सान्दर्भिक छ ।

* अर्जुनको विषाद :

आधुनिक समाजको मानसिक संकट गीताको पहिलो अध्याय “अर्जुन विषाद योग” वास्तवमा मानव मनको संकटको दर्पण हो । युद्धभूमिमा आफ्नै बन्धुबान्धव, गुरु र आफन्त देखेपछि अर्जुन विचलित हुन्छन् । यो अवस्था आजको समाजमा पनि देखिन्छ, जहाँ मानिस भौतिक प्रगतिको बीचमा मानसिक तनाव, नैतिक द्विविधा र अस्तित्वगत संकटबाट गुज्रिरहेको छ । समाजशास्त्रीय दृष्टिले हेर्दा अर्जुनको विषाद व्यक्तिगत कमजोरी होइन; त्यो सामाजिक सम्बन्ध, भावनात्मक संरचना र नैतिक चेतनाबीचको टकराव हो । आधुनिक मानिस पनि परिवार, पेशा, राजनीति र व्यक्तिगत स्वार्थबीच सन्तुलन खोज्दै मानसिक द्वन्द्वमा बाँचेको छ ।

* आत्मा र चेतनाको शास्त्रीय विज्ञान:

दोस्रो अध्याय “सांख्य योग” मा श्रीकृष्णले आत्माको अमरताबारे व्याख्या गर्छन् । यो केवल धार्मिक आस्था होइन, चेतनाको दार्शनिक विज्ञान हो । शरीर नश्वर भए पनि चेतना शाश्वत हुन्छ भन्ने विचारले मानिसलाई भय, लोभ र मोहबाट मुक्त हुन प्रेरित गर्छ । आधुनिक मनोविज्ञानले पनि मानिसको व्यवहार केवल शरीर वा जैविक आवश्यकताबाट मात्र निर्देशित हुँदैन भन्ने स्वीकार गरेको छ ।

केवल धार्मिक उपदेश होइन; यो कार्य-नैतिकताको सार्वभौमिक सिद्धान्त हो । मानिसले परिणामको मोहभन्दा कर्तव्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ भन्ने विचार आधुनिक समाज व्यवस्थापन, प्रशासन र नेतृत्वमा समेत अत्यन्त उपयोगी छ ।

* कर्मयोग : श्रम, उत्तरदायित्व र सामाजिक न्याय: तेस्रो अध्याय “कर्मयोग” गीता दर्शनको मेरुदण्ड हो । कर्मयोगले निष्क्रियता होइन, उत्तरदायी सक्रियताको शिक्षा दिन्छ । आज समाजमा बेरोजगारी, भ्रष्टाचार, अवसरवाद र व्यक्तिगत स्वार्थ बढ्दो अवस्थामा छन् । यस्तो बेला गीता भन्छ—समाज परिवर्तनका लागि प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो उत्तरदायित्व पूरा गर्नुपर्छ । कर्मयोगले श्रमलाई सम्मान दिन्छ र समाजलाई उत्पादनशील बनाउँछ ।

समाजशास्त्रीय रूपमा हेर्दा कर्मयोग सामाजिक एकता र सहकार्यको सिद्धान्त हो । जब प्रत्येक व्यक्ति आफ्नो कर्तव्यप्रति इमानदार हुन्छ, तब मात्र न्यायपूर्ण समाज निर्माण सम्भव हुन्छ ।

* ज्ञान, विज्ञान र विवेक

गीताको “ज्ञान-विज्ञान योग” ले अन्धविश्वास होइन, विवेकपूर्ण चेतनालाई प्राथमिकता दिन्छ । ज्ञान बिना धर्म अन्धविश्वास बन्न सक्छ भने विवेक बिना शक्ति विनाशकारी हुन सक्छ । आजको सूचना-प्रविधिको युगमा ज्ञानको विस्फोट भए पनि नैतिक चेतनाको संकट गहिरिँदै गएको छ । गीता ज्ञानलाई केवल सूचना नभई आत्मबोधको माध्यम मान्छ । यसले व्यक्तिलाई सत्य, न्याय र करुणाको मार्गमा अघि बढ्न प्रेरित गर्छ ।

* भक्ति :

सामाजिक सद्भाव र मानवीय सम्बन्ध: “भक्ति योग” लाई धेरैले केवल धार्मिक आस्था ठान्छन्, तर गीता अनुसार भक्ति भनेको समर्पण, प्रेम, अनुशासन र सकारात्मक चेतना हो । समाजमा हिंसा, घृणा, विभाजन र असहिष्णुता बढिरहेका बेला भक्ति योगले मानवतावादको शिक्षा दिन्छ । जब मानिसले अर्को व्यक्तिमा पनि ईश्वरको अंश देख्न थाल्छ, तब जात, वर्ग, लिंग वा सम्पत्तिको विभेद कमजोर हुन थाल्छ । यस अर्थमा गीता सामाजिक सद्भावको दर्शन पनि हो ।

* गुण, स्वभाव र सामाजिक संरचना: गीताको १४ औँ अध्याय “गुणत्रय विभाग योग” मा सत्व, रज र तम गुणको व्याख्या गरिएको छ । यो मानव व्यवहारको प्राचीन मनोवैज्ञानिक सिद्धान्त हो ।

# सत्व :

ज्ञान, शान्ति र नैतिकता

# रज : इच्छा, महत्वाकांक्षा र क्रियाशीलता

# तम :

अज्ञान, आलस्य र भ्रम

आजको समाजमा यी तीन गुण विभिन्न सामाजिक संरचना, राजनीतिक संस्कार र सांस्कृतिक व्यवहारमा देखिन्छन् । गीता मानिसलाई तमबाट सत्वतर्फ उन्मुख हुन प्रेरित गर्छ, जसले सामाजिक चेतनाको स्तर उकास्न मद्दत गर्छ ।

* मोक्ष : पलायन होइन, चेतनाको मुक्ति गीताको अन्तिम अध्याय “मोक्ष संन्यास योग” ले जीवनबाट भाग्ने होइन, जीवनलाई सही ढंगले बुझ्ने शिक्षा दिन्छ । मोक्षको अर्थ केवल मृत्यु पछिको मुक्ति होइन; लोभ, घृणा, हिंसा र अहंकारबाट मुक्त चेतनाको अवस्था पनि हो । समाजशास्त्रीय दृष्टिले मोक्ष भनेको जिम्मेवार, नैतिक र आत्मानुशासित नागरिक निर्माण गर्नु हो । जब व्यक्तिको चेतना परिष्कृत हुन्छ, तब समाज पनि सभ्य र मानवीय बन्छ ।

निष्कर्ष:

श्रीमद्भगवद्गीता कुनै एक धर्म वा समुदायको सीमित ग्रन्थ होइन; यो मानव सभ्यताको नैतिक, आध्यात्मिक र समाजशास्त्रीय मार्गदर्शक हो । यसको १८ अध्यायले मानव जीवनका मनोवैज्ञानिक संकट, सामाजिक उत्तरदायित्व, नेतृत्व, नैतिकता, श्रम, प्रेम, ज्ञान र मुक्ति जस्ता विषयलाई गहिरो रूपमा व्याख्या गरेका छन् ।

आज विश्व हिंसा, असमानता, मानसिक तनाव, राजनीतिक स्वार्थ र सांस्कृतिक विखण्डनको संकटबाट गुज्रिरहेको अवस्थामा गीता पुनः सान्दर्भिक बनेको छ । यसको मूल सन्देश स्पष्ट छ— मानव जीवनको सार कर्तव्य, चेतना, करुणा र सत्यमा निहित छ

( आयुर्वेद शास्त्रमा वैद्यसमेत गरेका लेखक कृष्ण खनाल =समाजशास्त्र ( लैङ्गिक तथा महिलवादी आन्दोलन मूल विषय)मा स्नातकोत्तर पत्रकार हुन् )