@ नारायण पाैडेल

नेपाललाई प्रायः ‘तेस्रो विश्व राष्ट्र’ को रूपमा व्याख्या गरिन्छ—अपर्याप्त पूर्वाधार, कमजोर सुशासन, सीमित औद्योगिक उत्पादन र दीर्घकालीन नीति नबन्ने दोषसहित।

यो लेबलले अरू धेरै कुरा पनि लुकाउँछ र लुक्न सघाउँछ। नेपालको वास्तविकता केवल पछाडि परेको संरचनामा मात्र होइन, रूपान्तरणका गहिरा अवसरहरूमा पनि आधारित छ

———सम्भावना भित्र चेपिएकाे नेपाली भविष्य——

आजको नेपाल कठिनाइ र क्षमता–दुवैको दोहोरो मोडमा उभिएको छ। एउटा मोड जहाँ राजनीतिक अस्थिरता, नीति निरन्तरताको अभाव र संस्थागत गैर–जवाबदेहिताले विकासलाई लठ्ठ्याइरहेको छ।

अर्को मोड जहाँ जलविद्युत्, कृषि–आधुनिकीकरण, पर्यटन, प्रविधि क्षेत्र र मानव स्रोतको विस्तारले अत्यन्त उज्यालो भविष्य सम्भव रहेको संकेत दिइरहेको छ।

———तेस्रो विश्वको दायरा: कमजोरीको कथा भित्र सम्भावनाको चित्र——–

तेस्रो विश्व भनिँदा सामान्यतया अविकसित संरचना सम्झिन्छौँ। तर नेपालको प्रसङ्गमा यो परिभाषा अपूर्ण छ।

किनभने—

* भू–राजनीतिक सम्भावना अतुलनीय छ: दुई उदउँदा आर्थिक महाशक्ति बीचस्थित देश, जहाँ व्यापार, ऊर्जा निर्यात र क्षेत्रीय कूटनीतिले आर्थिक लाभ ल्याउन सक्छ।

* प्राकृतिक स्रोतको विविधता असाधारण छ:

विश्वका तीव्र बहाव भएका नदीहरू, सबै मौसम र भौगोलिक सौन्दर्य, उर्वर कृषि भूमि प्रयाेग विहिन छन्।

* मानव स्रोतको स्रोतसामर्थ्य बढ्दो छ:

परदेशिएका युवा श्रमिकको अनुभव, IT क्षेत्रमा उठिरहेको नयाँ पुस्ता, र स्वास्थ्य–शिक्षामा क्षमता विस्तारको गति के तेश्राे विश्वकाे पहिचान गलत हाे त? तेस्रो विश्वको पहिचान केवल कमजोरी होइन—त्यसले एकसाथ रहेको शक्ति, सम्भावना र रूपान्तरणको ‘ब्लूप्रिन्ट’ पनि बोकेको छ।

————— किन अझै संरचनागत जकडबन्दी छ त नेपाल ————–

नेपालको अविकास ‘स्रोत अभाव’ भन्दा धेरै संस्थागत अव्यवस्था र गैर–राजनीतिक प्रशासनिक संस्कृति कारण गहिरो छ। नीति अस्थिरताले दीर्घकालीन योजना कहिल्यै परिपक्व हुन दिँदैन। सकेकाे छैन। राजनीतिक हस्तक्षेपले राज्य–संस्थानहरूलाई कमजोर बनाएको छ। थिलथीलाएकाे छ ।

उद्योग–व्यापारमैत्री वातावरण अझै जोखिमपूर्ण र अविश्वसनीय मानिन्छ। कर्मचारीतन्त्र सेवाग्राही होइन, ‘सत्ता’ केन्द्रित भएर व्यवहार गर्छ।उ आफूलाई नै मालिक ठान्छ, कारिन्दा भएकाे बिर्सन्छ। यिनै कारणहरूले नेपाललाई तेस्रो विश्वको परिभाषाभित्र थुनिदिन्छन्—न कि स्रोत अभावले।

*सम्भावना जहाँ छ, नेपालको भविष्य त्यहीँ निर्णायक छ- यदि नेपालले केहि आधारभूत सुधारहरूमा साहसिक कदम चाल्यो भने, ‘तेस्रो विश्व’ को सीमाबाट बाहिर निस्कन निकै लामो समय लाग्दैन।

१. जलविद्युत् : दक्षिण एसियाको ऊर्जा ‘हब’ बन्नसक्ने क्षमता- अहिले पनि हजारौँ मेगावाट विजुली उत्पादन सम्भव छ, तर बजार विस्तार, प्रसारणलाइन र राजनीतिक स्थिरताले मात्र यस क्षेत्रको वास्तविक मूल्य खोलेर देखाउनेछ।

२. कृषि आधुनिकीकरण : आत्मनिर्भरता भन्दा ठूलो निर्यात–अवसर नेपालको कृषि श्रम प्रधान मात्र होइन—उर्वर पनि छ। मेकानाइजेसन, भण्डारण, प्रशोधन उद्योग र मार्केटिङले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई पूर्ण रूपान्तरण गर्न सक्छ।

३. पर्यटन : प्रकृति, संस्कृति र साहसिकताको विश्व ब्रान्ड नेपाल विश्वकै केही देशमा मात्र उपलब्ध पर्यटन–विविधता बोकेको देश हो। दीर्घकालीन पर्यटन नीतिले मात्र यसको प्रभावशील अर्थतन्त्र निर्माणमा योगदान देल्छ।

४. प्रविधि र स्टार्टअप : युवा पुस्ताको सर्वाधिक बलियो पूँजी IT आउटसोर्सिङ, डिजिटल सेवा र उद्यमशीलताको अवसरले नेपाललाई सेवा–आधारित अर्थतन्त्रतर्फ बटुल्न सक्छ।

५. मानव स्रोत विकास : विदेशमा पुगेको श्रमिक–अनुभवलाई ‘क्यापिटल’ बनाउने मोड कामका लागि विदेशिएको युवा, कौशल र अनुभव सहित फर्किएर नेपालमा रोजगारी र उद्यम बढाउन सक्छ—यदि राज्यले उनीहरूलाई सशक्त प्लेटफर्म दिएको खण्डमा।

नेपाली विकासको कथा चुनौती र क्षमताको ‘संयुक्त प्रतिबिम्ब’ हो नेपाल ‘तेस्रो विश्व’ राष्ट्र हो भन्ने धारणा आधा–सत्य मात्र हो। हो—नेपालसँग गहिरा संरचनागत कमीहरू छन्।

हो—राजनीतिक अस्थिरता र संस्थागत कमजोरीले गति रोकेको छ। तर त्यस्तै ठूला सम्भावनाहरू पनि छन्, जसले नेपाललाई परम्परागत अविकासको घेराबाट बाहिर निकाल्न सक्छ।

अन्ततः भन्नुपर्दा— तेस्रो विश्वको पहिचान नेपालका कमजोरी मात्र होइन, त्यसैभित्र लुकेका विशाल क्षमता र रूपान्तरणको ऊर्जा पनि हो। नेपाल चुनौती र क्षमता दुवैको संयुक्त नक्सा हो—र रूपान्तरण त्यसै नक्साभित्रबाट सुरु हुन्छ।

(लेखक प्राध्यापक पाैडेल वाैद्धिक विश्लेषककाे रुपमा परिचित हुनुहुन्छ ]