२०८३ भाद्र ६,आइतबार

— कृष्ण खनाल

कहिलेकाहीँ एउटा वाक्यले मानिसलाई लामो समयसम्म सोच्न बाध्य बनाउँछ। कहिलेकाहीँ एउटा व्यक्तिको व्यवहारले रोग, पीडा र जीवनप्रतिको हाम्रो बुझाइ नै बदलिदिन्छ। चर्चित कलाकार तथा अभिनेत्री दीपाश्री निरौलाको स्वास्थ्य अवस्थाबारे उनका सहकर्मी दीपकराज गिरीले व्यक्त गरेको भावनात्मक भनाइ यस्तै एउटा प्रसङ्ग हो, जसले मलाई पनि गहिरोसँग छोएको छ।

२५ वर्षकाे लामाेसमय स्वास्थ्यकर्ममा विताएका सैयाै परिघटना मात्रै नभएर यश विषयले लेखककाे भन्दा समाजशास्त्रकाे विद्यार्थी हुनुकाे नाताले घाेत्लिएकाे महशुस गरेँ,। साेहि परिवेशकाे जगमा टेकेर आफ्ना भावनाका झ्यालढाेका कस्ने याेजनामा छु।

दिकराज गिरीका अनुसार “मस्तिष्कको जटिल शल्यक्रियापछि होसमा आउनेबित्तिकै दीपाश्रीले नर्सलाई आफ्नो शृङ्गार सामग्री मगाउन लगाइन्। चिटिक्क परिन् र भनिन्— “म बिरामी जस्तो देखिनु हुन्न, मलाई देखेर अन्य बिरामीमा समेत ऊर्जा आउनुपर्छ, बाँच्ने चाहना जाग्नुपर्छ।”

यो केवल एउटा कलाकारले आफूलाई राम्रो देखाउने चाहना व्यक्त गरेको वाक्य होइन। यो रोगको बीचमा पनि जीवनप्रतिको विश्वास जोगाइराख्ने एउटा असाधारण मनोविज्ञान हो। यो वाक्यभित्र पीडासँग जुध्ने आत्मबल, अरूप्रतिको संवेदना र जीवनप्रतिको गहिरो आशावाद लुकेको छ। हामी सामान्यतः बिरामी भएपछि मानिसले आफ्नो पीडा सम्झियोस्, आफ्नो अवस्थाबारे चिन्ता गरोस् र अरूबाट सहानुभूति खोजोस् भन्ने अपेक्षा गर्छौं। त्यो स्वाभाविक पनि हो।

तर दीपाश्रीको प्रसङ्गमा देखिएको कुरा त्यसको विपरीत छ—आफू गम्भीर रोगसँग जुधिरहँदा पनि उनी आफूभन्दा वरपरका बिरामीको मनोबलका बारेमा सोचिरहेकी थिइन्। यही ठाउँमा उनको कथाले मानवीय संवेदनाको अर्को आयाम उजागर गर्छ। बिरामी शरीर हो, मन होइन रोग लाग्नु भनेको मानिसको शरीर कमजोर हुनु हो; उसको इच्छा, आत्मसम्मान, सिर्जनशीलता र बाँच्ने आकांक्षा समाप्त हुनु होइन। हाम्रो समाजमा गम्भीर रोग लागेपछि मानिसलाई प्रायः ‘बिरामी’ भन्ने एउटा परिचयभित्र सीमित गरिन्छ।

अस्पतालको बेडमा पुगेपछि उसको नामभन्दा पहिले उसको रोग देखिन्छ। ऊ ‘क्यान्सरको बिरामी’, ‘ब्रेन ट्युमरको बिरामी’, ‘मिर्गौलाको बिरामी’ वा ‘दीर्घरोगी’ बन्न पुग्छ। तर हरेक बिरामी रोगभन्दा ठूलो मानवीय अस्तित्व हो। उसका सपना छन्, सम्बन्ध छन्, जिम्मेवारी छन्, आत्मसम्मान छ र जीवनप्रतिको इच्छा छ। त्यसैले उपचार केवल औषधि, शल्यक्रिया र चिकित्सकीय प्रक्रियाबाट मात्र पूरा हुँदैन।

उपचारमा आशा, आत्मीयता, सम्मान, सकारात्मक वातावरण र मनोबलको पनि महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। दीपाश्रीको व्यवहारले यही सत्यलाई व्यवहारमै देखाएको अनुभूति हुन्छ। ‘म बिरामी होइन’ भन्ने मानसिक शक्ति शल्यक्रियापछि छोटो समयमै पुनः काममा फर्कने उत्साह देखाउनु, आफूले खेलेको चलचित्रका निर्मातालाई अप्ठ्यारो नहोस् भनेर आफ्ना पीडालाई केही समयका लागि पछाडि राख्नु, कमेडी च्याम्पियनमा जाने कुरा गर्नु वा रोकिएका काम अघि बढाउने चिन्ता गर्नु—यी सबै घटनालाई केवल कलाकारको व्यावसायिक प्रतिबद्धताका रूपमा मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यसमा एउटा गहिरो मनोवैज्ञानिक पक्ष पनि छ। मानिसले आफूलाई जसरी हेर्छ, कठिन परिस्थितिमा उसले त्यसरी नै प्रतिक्रिया दिन थाल्छ।

‘म सक्दिनँ’ भन्ने मानसिकता र ‘म सक्छु’ भन्ने विश्वासबीच ठूलो अन्तर हुन्छ। रोगसँग लडिरहेका मानिसका लागि यो अन्तर अझ महत्वपूर्ण हुन सक्छ। दीपाश्रीले आफूलाई रोगले परिभाषित हुन नदिएको देखिन्छ। उनले आफूलाई ‘बिरामी’को भूमिकामा सीमित गर्नुको सट्टा आफ्नो परिचित जीवन, काम, सम्बन्ध र सामाजिक भूमिकासँग जोडिराखिन्। सायद यही कारणले उनको व्यवहार अरूका लागि पनि प्रेरणाको स्रोत बन्न पुग्यो। अस्पताल पनि समाजकै एउटा सानो रूप हो समाजशास्त्रीय दृष्टिले हेर्दा अस्पताल केवल उपचार गर्ने ठाउँ होइन।

यो विभिन्न वर्ग, उमेर, पेसा र जीवनकथाका मानिसहरू एकै ठाउँमा भेटिने एउटा सानो सामाजिक संसार पनि हो। त्यहाँ प्रत्येक बेडमा एउटा छुट्टै कथा हुन्छ। कसैलाई भोलिको चिन्ता हुन्छ, कसैलाई परिवारको। कसैलाई आर्थिक भारको चिन्ता हुन्छ, कसैलाई आफ्नो भविष्यको। कसैलाई मृत्युको डर हुन्छ भने कसैलाई आफ्ना सन्तान र अधुरा सपनाको चिन्ता। यस्तो अवस्थामा एउटै कोठामा रहेको अर्को व्यक्तिको मुस्कान, आत्मविश्वास र सकारात्मक व्यवहार पनि मनोवैज्ञानिक सहाराको माध्यम बन्न सक्छ। त्यसैले दीपाश्रीले ‘मलाई देखेर अरू बिरामीमा ऊर्जा आओस्’ भनेको प्रसङ्ग अत्यन्त अर्थपूर्ण लाग्छ।

उनले आफूलाई केवल उपचार लिइरहेको व्यक्तिका रूपमा होइन, वरपरका मानिसको मनोबल बढाउन सक्ने सामाजिक पात्रका रूपमा पनि प्रस्तुत गरिन्। उनको उपस्थितिले अरू बिरामीलाई आफ्नो रोगभन्दा बाहिर पनि जीवन छ भन्ने अनुभूति दिलाएको हुन सक्छ। स्वास्थ्यकर्मीका लागि पनि एउटा महत्वपूर्ण सन्देश यो प्रसङ्ग स्वास्थ्यकर्मीका दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण छ। चिकित्सक, नर्स तथा अन्य स्वास्थ्यकर्मीको काम औषधि दिने, शल्यक्रिया गर्ने वा उपचार प्रक्रिया पूरा गर्ने मात्र होइन। बिरामीको मनोभाव बुझ्नु, उसको आत्मसम्मान कायम राख्नु र उसलाई मानिसका रूपमा व्यवहार गर्नु पनि उपचारकै एउटा महत्वपूर्ण पक्ष हो। बिरामीलाई ‘के रोग लागेको छ?’ भनेर मात्र होइन, ‘उहाँ कस्तो महसुस गरिरहनुभएको छ?’ भनेर हेर्न सक्ने स्वास्थ्य प्रणाली अझ मानवीय हुन्छ।

त्यसैले आधुनिक स्वास्थ्य सेवामा बिरामीकेन्द्रित उपचारको अवधारणा महत्वपूर्ण हुँदै गएको छ। शरीरको उपचारसँगै मन, परिवार र सामाजिक सम्बन्धलाई पनि उपचार प्रक्रियाको हिस्सा बनाउने सोच आवश्यक छ।

परिवार र समाजले बिरामीलाई कसरी हेर्ने? दीपाश्रीको कथाले अर्को प्रश्न पनि उठाउँछ—हामी बिरामी भएका मानिससँग कस्तो व्यवहार गर्छौं? धेरैपटक हामी बिरामीलाई अत्यधिक सहानुभूति देखाउने नाममा उसको आत्मविश्वास नै कमजोर बनाइदिन्छौं। “अब धेरै गाह्रो छ होला।” “धेरै आराम गर्नुपर्छ।” “तपाईं त धेरै कमजोर देखिनुभयो।” “अब काम नगर्नुस्।” यस्ता वाक्यहरू सद्भावनाबाट भनिए पनि कतिपय अवस्थामा बिरामीको मनोबलमा नकारात्मक असर पार्न सक्छन्। यसको अर्थ बिरामीको अवस्था लुकाउने वा वास्तविक समस्या नस्वीकार्ने भन्ने होइन। बरु आवश्यक सावधानीसँगै उसको आत्मसम्मान, निर्णय क्षमता र जीवनप्रतिको आशालाई पनि सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने हो।

बिरामीलाई दया मात्र होइन, सम्मान र विश्वास पनि चाहिन्छ। दीपाश्रीको कथाभित्र लुकेको सामाजिक जिम्मेवारी कलाकारहरू सार्वजनिक जीवनका पात्र हुन्। उनीहरूको व्यक्तिगत संघर्ष पनि कहिलेकाहीँ समाजका लागि सार्वजनिक पाठ बन्न पुग्छ। दीपाश्रीले भोगिरहेको स्वास्थ्य संघर्ष उनको निजी जीवनको विषय हो। त्यसलाई अनावश्यक रूपमा रोमाञ्चक वा सनसनीपूर्ण बनाउनु उचित हुँदैन। तर उनको संघर्षबाट देखिएको साहस, सकारात्मकता र अरूको पीडाप्रतिको संवेदना भने सार्वजनिक रूपमा चर्चा गर्न योग्य मानवीय मूल्य हुन्।

उनले रोगलाई लुकाएर होइन, रोगसँगै जीवनलाई अगाडि बढाउने मानसिकता देखाएकी छन् भन्ने सन्देश उनका सहकर्मीको अभिव्यक्तिबाट प्राप्त हुन्छ। सायद यही कारणले दीपकराज गिरीको त्यो भावनात्मक भनाइ केवल एक साथीले अर्को साथीप्रति व्यक्त गरेको शुभेच्छा मात्र रहेन; यसले रोग, पीडा, आत्मबल र सामाजिक सम्बन्धबारे हामीलाई सोच्न बाध्य बनाएको छ। बाँच्ने चाहना पनि उपचारको एउटा शक्ति हो चिकित्सकीय उपचारको विकल्प कुनै सकारात्मक सोच होइन।

गम्भीर रोगमा विशेषज्ञ चिकित्सकको सल्लाह, उचित उपचार, औषधि र आवश्यक शल्यक्रिया अपरिहार्य हुन्छ। तर उपचारसँगै मानिसको मानसिक अवस्था पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। बाँच्ने इच्छा, परिवारको साथ, साथीहरूको आत्मीयता, आफ्नो कामप्रतिको लगाव र भविष्यप्रतिको आशाले बिरामीलाई कठिन समय पार गर्न मनोवैज्ञानिक शक्ति दिन सक्छ। त्यसैले रोगसँग लडिरहेको व्यक्तिलाई हामीले एउटा कुरा सम्झाउनुपर्छ— “तपाईंको रोग तपाईंको सम्पूर्ण परिचय होइन।” तपाईं अझै पनि तपाईं नै हुनुहुन्छ—आफ्ना सपना, सम्बन्ध, प्रतिभा र सम्भावनासहित। दीपाश्रीको प्रसङ्गले यही कुरा सम्झाएको छ।

स्वास्थ्यकर्मीका रूपमा बिरामीको शरीर र उपचार प्रक्रियालाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर पाएको छु। पत्रकारका रूपमा मानिसका दुःख, संघर्ष र सामाजिक जीवनका अनेक पाटा देख्ने अवसर पाएको छु। समाजशास्त्रको विद्यार्थीका रूपमा मानिस र समाजबीचको सम्बन्धलाई बुझ्ने प्रयास गरेको छु। यी सबै दृष्टिबाट हेर्दा दीपकराज गिरीको उक्त भावनाले मलाई भावुक मात्र बनाएन, सोच्न पनि बाध्य बनायो।

कठिन रोगसँग जुधिरहेको मानिसलाई औषधि र उपचार चाहिन्छ नै; तर त्यससँगै उसलाई आशा, आत्मीयता, सम्मान र बाँच्ने वातावरण पनि चाहिन्छ। दीपाश्रीको मुस्कान त्यसैको एउटा प्रतीक बनेको छ।

अन्त्यमा…

शल्यक्रियाको पीडाबाट उठेर अरू बिरामीको मनोबल बढाउने सोच राख्नु सामान्य कुरा होइन। आफ्नै जीवनमा संकट आइपर्दा पनि अरूको जीवनमा उज्यालो खोज्ने मानिसहरू समाजका लागि मौन प्रेरणा हुन्। आज उनको जीवनको नयाँ अध्याय सुरु भएको अवसरमा शुभकामना दिँदै यति भन्न मन लाग्छ— दीपा, तपाईं केवल एउटा रोगसँग लडिरहनुभएको छैन; तपाईंको साहसले रोगसँग जुधिरहेका धेरै मानिसलाई जीवनप्रतिको विश्वास पनि दिइरहेको छ।

तपाईंको स्वास्थ्यलाभ अझ सुदृढ होस्। तपाईंको जीवनमा फेरि त्यही हाँसो, ऊर्जा र सिर्जनशीलता फर्कियोस्। सुस्वास्थ्य, दीर्घायु र नयाँ जीवनको हार्दिक शुभकामना।

( समाजशास्त्रमा स्नातकोत्तर लेखक कृष्ण खनाल, विगत २५ वर्षदेखि स्वास्थ्य क्षेत्रमा कृयाशील पत्रकार हुन्।)