२०८३ भाद्र १८,बिहीबार
@ कृष्ण खनाल
श्रीखबर/कहिलेकाहीँ एउटा नदीले पानी मात्रै बगाउँदैन—उसले मान्छेका सपना, परिवारका भविष्य, पहिचान र जीवनका कथा पनि बगाएर ल्याउँछ।
भरतपुर–१ देवघाट नजिकको जङ्गलमा अहिले यस्तै एउटा भयावह कथा मौन बनेर बसेको छ।
रसुवाको भोटेकोशी हुँदै त्रिशूली नदीमा आएको विनाशकारी बाढीमा परी ज्यान गुमाएका र बाढीले बगाएर नारायणीसम्म ल्याएका ३३८ शव पहिचान हुन नसकेपछि अस्थायी रूपमा भूमिगत व्यवस्थापन गरिएको छ।
यी शव केवल मृत शरीर होइनन्। प्रत्येक शवसँग कुनै परिवारको प्रतीक्षा छ, कसैकी आमाको आँसु छ, कसैको श्रीमान् वा श्रीमतीको अधुरो जीवन छ, छोराछोरीको प्रश्न छ र एउटा घरको कहिल्यै नसकिने प्रतीक्षा छ।
त्यसैले देवघाटको जङ्गलमा खाडल खनेर शव राखिएको यो घटना केवल शव व्यवस्थापनको प्राविधिक विषय होइन। यो विपद्पछिको मानवीय मर्यादा, पहिचानको अधिकार, राज्यको दायित्व र हाम्रो विपद् तयारीमाथिको गम्भीर प्रश्न हो।
नदीले बगाएर ल्याएका शव किन गाड्नुपर्यो ?
बाढीमा परेका शव लामो समयसम्म नदीमै रहने, विभिन्न स्थानमा पुग्ने र कुहिने भएकाले तिनको प्राकृतिक स्वरूप परिवर्तन हुँदै जान्छ। त्यसले पहिचान गर्न झनै कठिन बनाउँछ।
नारायणी नदीमा भेटिएका कतिपय शव दुर्गन्धित भइसकेका र तत्काल परिवारलाई बुझाउन सकिने अवस्थामा नरहेपछि अर्को चुनौती थपियो—शवलाई सम्मानपूर्वक कहाँ र कसरी राख्ने ?
शवलाई खुला ठाउँमा राखिरहन सम्भव थिएन। सार्वजनिक स्वास्थ्य, वातावरणीय जोखिम, मानवीय मर्यादा र सुरक्षाका दृष्टिले पनि त्यसो गर्न मिल्दैन। अर्कोतर्फ पहिचान नखुलेका शवलाई हतारमा अन्त्येष्टि गरिदिँदा भविष्यमा आफन्तले आफ्नो मान्छेको शव पहिचान गर्ने सम्भावना नै समाप्त हुन सक्थ्यो।
त्यसैले पहिचानको सम्भावना जीवित राख्दै शवको अस्थायी व्यवस्थापन गर्नु बाध्यकारी विकल्प बन्यो।
देवघाट नजिकको जङ्गलमा तयार गरिएका खाडलमा शवलाई क्रमबद्ध रूपमा राखिएको छ। शवबाट आवश्यक नमुना निकालेर डीएनए परीक्षणका लागि सुरक्षित राखिएको छ, प्रत्येक शवलाई नम्बरिङ तथा पहिचान चिन्ह दिइएको छ र क्षेत्रलाई तारजालीले घेरेर सुरक्षाकर्मीको निगरानीमा राखिएको छ।
यसको अर्थ यी शवको कथा यत्तिमै समाप्त भएको छैन।
नम्बर ३३८ होइन, ३३८ वटा परिवारको प्रतीक्षा
कागजमा ३३८ शव लेख्न सजिलो छ। तर प्रत्येक नम्बरको पछाडि एउटा नाम हुन सक्छ।
सायद कुनै आमाले आफ्नो छोरा फर्किएला भनेर ढोकातिर हेरिरहेकी छन्।
सायद कुनै बालकले “बाबा कहिले आउनुहुन्छ ?” भनेर सोधिरहेको छ।
सायद कसैकी श्रीमतीलाई श्रीमान्को अन्तिम अवस्थासमेत थाहा छैन।
सायद कुनै परिवारले मृत्युको खबर सुनेको छ, तर अन्तिमपटक अनुहार हेर्न पाएको छैन।
यही कारणले डीएनए नमुना सुरक्षित राखिनु यो प्रक्रियाको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष हो।
परिवारजनबाट लिइएको डीएनए नमुनासँग शवबाट संकलित नमुना मिलान भएपछि पहिचान स्थापित गर्न सकिन्छ। पहिचान पुष्टि भएपछि आवश्यक कानुनी प्रक्रिया पूरा गरी सम्बन्धित परिवारलाई शव हस्तान्तरण गर्ने बाटो खुल्छ।
अर्थात् देवघाटको भूमिगत व्यवस्थापन अन्तिम संस्कार होइन, धेरै परिवारका लागि अन्तिम पहिचानको आशा जोगाएर राखिएको अस्थायी प्रतीक्षालय हाे।
शव व्यवस्थापन गरिएको स्थान शील हुँदैछ ।
सबैभन्दा संवेदनशील प्रश्न यही हो—पहिचान नभएका शवलाई यति लामो समयसम्म किन राख्ने ?
विपद् व्यवस्थापनमा हराइरहेका व्यक्तिको पहिचान तत्काल हुन नसक्ने अवस्था आउन सक्छ। विशेषगरी ठूलो बाढी, पहिरो वा अन्य प्राकृतिक विपद्मा शव टाढा–टाढासम्म बग्ने, शरीरमा परिवर्तन आउने र आफन्तसँग तत्काल जैविक नमुना उपलब्ध नहुने अवस्था हुन सक्छ।
त्यसैले पहिचान नभएका शवलाई तुरुन्तै ‘अन्तिम रूपमा समाप्त’ गर्नुको सट्टा वैज्ञानिक पहिचानको सम्भावना सुरक्षित राख्नु मानवीय दृष्टिले महत्वपूर्ण हुन्छ।
देवघाटमा व्यवस्थापन गरिएका शवहरूका हकमा पनि डीएनए नमुना, नम्बरिङ र अभिलेख सुरक्षित राख्दै निश्चित अवधिसम्म अस्थायी व्यवस्थापनमा राख्ने व्यवस्था गरिएको बताइएको छ।
१२ वर्षको अवधि केवल समयको गणना होइन। यो राज्यले परिवारलाई दिएको एउटा लामो प्रतीक्षाको अवधि हो
—“तपाईंको आफन्तको पहिचान हुने सम्भावना हामीले अझै समाप्त गरेका छैनौँ” भन्ने आशाको अवधि।
त्यस अवधिभित्र कुनै परिवारले प्रमाणसहित आफ्नो आफन्तको खोजी गरेमा अभिलेख, डीएनए तथा अन्य पहिचानका आधारमा पुनः परीक्षण गर्न सकिने सम्भावना रहन्छ।
तर १२ वर्षपछि पनि पहिचान हुन नसकेका शवको स्थायी व्यवस्थापनमा प्रवेश गर्ने अवस्था आउन सक्छ। त्यसैले अहिले गरिने अभिलेखीकरण, नमुना संरक्षण र स्थानको सुरक्षा भविष्यका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।
# देवघाट काे जँगल नै राेजियाे किन ?
देवघाट केवल धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्वको स्थान होइन। त्रिशूली र कालीगण्डकीको संगम क्षेत्रसमेत रहेको यो भूगोल नदी, वन र मानव बस्तीको जटिल सम्बन्ध बोकेको क्षेत्र हो।
यही कारणले शव व्यवस्थापनका लागि रोजिएको स्थानले वातावरणीय, सामाजिक, धार्मिक र मानवीय संवेदनशीलता पनि बोकेको छ।
तर प्रश्न उठ्छ—यस्तो स्थान छनोट गर्दा के–कस्ता वैज्ञानिक अध्ययन गरिए ?
भूगर्भीय अवस्था, बाढीको सम्भावना, नदीको बहाव, भूक्षय, भूमिगत पानी, वातावरणीय प्रभाव, भविष्यमा हुने विकास निर्माण र सुरक्षाको अवस्था कति अध्ययन भयो ?
यी प्रश्नको उत्तर सार्वजनिक हुन आवश्यक छ।
किनकि विपद्मा मृत्यु भएकाहरूलाई सम्मानपूर्वक व्यवस्थापन गर्नु जति महत्वपूर्ण छ, त्यत्तिकै महत्वपूर्ण कुरा उनीहरूको अस्थायी समाधि आफैँ अर्को विपद्को जोखिममा नपरोस् भन्ने हो।
यी विषयमा चितवनमा सिडियाे गणेश प्रसाद अर्याललेे पत्रकार माझ परिस्थिति र प्रकृयाका बारेमा जगजाहेर गर्ने प्रयत्न गर्नुभएको छ।
हिमालको फेदीमा बसेको देशको कठोर यथार्थ
रसुवाको भोटेकोशीमा आएको बाढीले देवघाटसम्म शव ल्याइपुर्याउनु आफैँमा नेपालको भौगोलिक संवेदनशीलताको गम्भीर संकेत हो।
नेपाल हिमालको काखमा बसेको देश हो। हिमालमाथि हुने असामान्य वर्षा, हिमताल विस्फोट, हिमपहिरो, पहिरो, नदीको बहावमा अचानक वृद्धि र जलवायु परिवर्तनका असरले हिमाली क्षेत्रबाट सुरु भएको एउटा विपद् सयौँ वर्षसम्मका खील छाेडेर गएकाे छ।
शीरमाथी बरफ र पानीको खानी बाेकेर जिएकाे जिन्दगीमा फेरि यस्ता बिपतले थप विपत्ति नल्याउला कसरी भन्ने…..
Advertisement
