१६ आश्विन २०८३, शुक्रबार

ओलीले विद्यालाई उपयोग गर्छन् कि विद्यालेओलीले खोलेको राजनीतिक ढोका उपयोग गर्छिन्? यही प्रश्न आगामी एमाले राजनीतिका लागि निर्णायक हुन सक्छ।

@ कृष्ण खनाल

श्रीखबर/काठमाडौं नेपालको कम्युनिस्ट राजनीतिमा कतिपय निर्णय सतहमा एउटा देखिन्छन्, तर त्यसको राजनीतिक अर्थ अर्कै गहिराइमा लुकेको हुन्छ। नेकपा एमालेमा पूर्वराष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीको पुनरागमन र त्यसपछि उनलाई पार्टीको वरिष्ठ नेताको दोस्रो वरीयतामा राख्ने निर्णय पनि त्यस्तै एउटा राजनीतिक घटनाक्रम हो।

कुनै समय एउटै राजनीतिक टिममा उभिएका केपी शर्मा ओली र विद्या भण्डारीबीच दूरी बढ्यो। भण्डारी सक्रिय राजनीतिमा फर्किने तयारीमा लागेपछि उनको एमाले सदस्यता नवीकरणको विषय विवादित बन्यो। २०८२ मा सदस्यता ‘पेन्डिङ’ राखिएको घटनाले एमालेभित्रै प्रश्न जन्मायो। तर २०८३ जेठमा ओलीकै प्रस्तावमा भण्डारीको सदस्यता नवीकरण भयो। त्यसपछि राजनीतिक दृश्यले क्रमशः अर्को मोड लियो।

असोज २०८३ मा सम्पन्न एमाले केन्द्रीय कमिटीको तेस्रो बैठकले भण्डारीलाई पार्टीको दोस्रो वरीयतामा रहने वरिष्ठ नेता बनाउने निर्णय गर्‍यो। सार्वजनिक निर्णयमा ओली पहिलो र भण्डारी दोस्रो वरीयतामा रहने उल्लेख छ।

यो सामान्य सम्मान मात्र हो कि भविष्यको नेतृत्व समीकरणको संकेत? यही प्रश्न अहिले एमालेभित्र र बाहिर चर्चाको केन्द्रमा छ।

विद्या : ओलीको निकट सहयोगीबाट सम्भावित विकल्पसम्म

विद्या भण्डारी एमाले राजनीतिमा नयाँ अनुहार होइनन्। लामो समय ओलीसँगै राजनीतिक यात्रामा रहेकी भण्डारी राष्ट्रपति बनेपछि पार्टी राजनीतिबाट अलग देखिइन्। तर राष्ट्रपति पदबाट बाहिरिएपछि उनको राजनीतिक पुनरागमनको चाहना प्रस्ट हुँदै गयो।

ओलीले विगतमा भण्डारी सक्रिय राजनीतिमा आएर एमाले अध्यक्ष बन्न चाहेको आशय सार्वजनिक रूपमा बताएका थिए। त्यसबेला उनीहरूको सम्बन्ध तनावपूर्ण थियो। तर राजनीति स्थिर सम्बन्धको खेल होइन। शक्ति समीकरण बदलिँदा हिजोको प्रतिद्वन्द्वी भोलिको उपयोगी सहयात्री बन्न सक्छ।

२०८३ को निर्वाचनपछि एमालेभित्र नेतृत्व पुनर्गठनको बहस चर्कियो। महासचिव शंकर पोखरेलसहित केही पदाधिकारीले नेतृत्व हस्तान्तरण र पार्टी पुनर्गठनको प्रश्न उठाए। उपाध्यक्ष रामबहादुर थापा नेतृत्वको कार्यदल र पोखरेलको प्रतिवेदनबीच समेत नेतृत्व हस्तान्तरणको विषयमा मतभेद देखियो। अर्थात्, ओलीको नेतृत्वमाथि बहस उठेको बेला विद्या भण्डारी एमालेभित्र पुनः प्रवेश गरिन्। त्यसपछि समीकरणको अर्थ झन् गहिरो देखिन थाल्यो।

ओलीको विकल्प खोज्नेहरूका बीच ‘विद्या कार्ड’

एमालेभित्र ओलीको विकल्प खोज्ने बहस चलिरहँदा तत्कालै एउटै सर्वस्वीकार्य उत्तराधिकारी देखिएको थिएन। शंकर पोखरेल, विष्णु पौडेल, ईश्वर पोखरेल, गोकर्ण विष्ट, योगेश भट्टराईलगायत नेताहरूका नाम विभिन्न कोणबाट चर्चामा आए। तर यीमध्ये कसैलाई अघि सार्दा एमालेभित्र अर्को गुटको प्रश्न उठ्न सक्थ्यो।

विद्या भण्डारीको राजनीतिक परिचय भने फरक छ। उनी एमालेको लामो इतिहास बोकेकी नेता हुन्। दुईपटक राष्ट्रपति भइसकेकी व्यक्ति हुन्। त्यसैले उनलाई अघि सार्दा पार्टीभित्रका विभिन्न धारबीच एउटा नयाँ सन्तुलन बनाउन सकिने राजनीतिक गणित देखिन्छ। अझ महत्वपूर्ण कुरा—भण्डारीले अहिले स्वयं पनि वामपन्थी एकताको आवश्यकता औंल्याएकी छन्।

बुटवलमा आफ्नो पुनरागमनबारे बोल्दै उनले पार्टी निर्माण, संगठन सुदृढीकरण र देश विकासका लागि वामपन्थी एकता आवश्यक रहेको बताएकी छन्। यही बिन्दुबाट ‘विद्या एमालेको मात्र कि सम्भावित फराकिलो वाम ध्रुवको पनि अनुहार?’ भन्ने प्रश्न जन्मिन्छ।

वाम एकताको ‘स्वीकार्य अनुहार’?

नेपालको वाम राजनीति लामो समयदेखि विभाजन, पुनर्मिलन र पुनःविभाजनको चक्रमा छ। एमाले र माओवादीबीच २०७४ पछिको एकता यसको सबैभन्दा ठूलो उदाहरण थियो। अहिले फेरि वाम शक्तिहरूबीच सहकार्य वा एकताको बहस उठेको छ। त्यसक्रममा भण्डारीलाई सम्भावित एकीकृत वाम राजनीतिको अध्यक्षका रूपमा चर्चा गरिएको समाचारसमेत आएका छन्।

यदि भविष्यमा एमाले, माओवादी केन्द्र वा अन्य वाम शक्तिबीच कुनै प्रकारको राजनीतिक एकता वा कार्यगत सहकार्यको आधार तयार भयो भने नेतृत्वको प्रश्न सबैभन्दा जटिल हुनेछ। त्यहाँ एउटा सम्भावित राजनीतिक गणित देखिन्छ— एमालेको संगठनात्मक विरासत, भण्डारीको राष्ट्रिय पहिचान र माओवादीसहितका वाम शक्तिसँग संवाद गर्न सक्ने सम्भावित राजनीतिक स्पेस। तर यो अहिले स्थापित राजनीतिक निर्णय होइन। यो सम्भावित समीकरणबारे भइरहेको बहस मात्र हो।

ओलीको ‘अर्जुन दृष्टि’ कहाँ देखिन्छ?

अब प्रश्न आउँछ—यदि ओलीले भण्डारीलाई दोस्रो वरीयतामा ल्याए भने यसको राजनीतिक अर्थ के हुन सक्छ? यसको एउटा व्याख्या यस्तो हुन सक्छ। ओली आफैं अहिले तत्काल नेतृत्व हस्तान्तरणको पक्षमा छैनन्। एमालेभित्र नेतृत्व परिवर्तनको बहस उठे पनि केन्द्रीय कमिटीको पछिल्लो बैठकले तत्काल नेतृत्व परिवर्तन अघि बढाएन। तर भविष्यमा नेतृत्व परिवर्तन अपरिहार्य भयो भने ओलीले आफूलाई चुनौती दिने वर्तमान पदाधिकारीमध्ये कसैलाई तत्काल उत्तराधिकारी बनाउनुको सट्टा फरक राजनीतिक पृष्ठभूमि र राष्ट्रिय पहिचान भएकी भण्डारीलाई अगाडि सार्ने विकल्प खुला राखेको हुन सक्छ। यहीँबाट ओलीको सम्भावित ‘अर्जुन दृष्टि’बारे राजनीतिक अनुमान सुरु हुन्छ।

आजको विरोधीलाई भोलिको उत्तराधिकारी बनाउनु आवश्यक छैन। तर भोलिको उत्तराधिकारी कसलाई बनाउने भन्ने निर्णय आजैको शक्ति सन्तुलनबाट गर्न सकिन्छ। यदि भण्डारीलाई अगाडि सार्दा ओलीसँग प्रतिस्पर्धा गरिरहेका दोस्रो पुस्ताका धेरै आकांक्षीको नेतृत्व-दाबी स्वतः कमजोर हुन्छ भने त्यो ओलीका लागि रणनीतिक लाभ हुन सक्छ। तर यो ओलीको घोषित योजना हो भन्ने प्रमाण सार्वजनिक छैन। त्यसैले यसलाई राजनीतिक विश्लेषणको सम्भावित व्याख्याका रूपमा मात्र हेर्नुपर्छ।

‘शिखण्डी’को खोजी कि प्रतिस्पर्धाको पुनर्संरचना?

एमालेभित्र अहिले एउटा रोचक परिस्थिति देखिन्छ। ओलीविरुद्ध नेतृत्व परिवर्तनको आवाज उठाउनेहरू आफैं ओलीकै टिमबाट आएका नेताहरू हुन्। २०८२ को महाधिवेशनसम्म ओलीसँगै उभिएका केही नेताहरूले अहिले पार्टी पुनर्गठन र नेतृत्व हस्तान्तरणको प्रश्न उठाएका छन्। यसले ओलीका लागि समस्या मात्र होइन, अवसर पनि सिर्जना गर्छ। किनभने विरोधीहरू एक ठाउँमा उभिन नसकेसम्म नेतृत्वमाथिको चुनौती संस्थागत शक्ति बन्न कठिन हुन्छ। यही ठाउँमा भण्डारीको पुनरागमनले नयाँ समीकरण बनाइदिएको छ।

हिजो ओलीविरुद्ध उठेका विभिन्न आकांक्षीबीचको प्रतिस्पर्धामा अब अर्को शक्तिशाली केन्द्र थपिएको छ। त्यसैले भण्डारीको वरिष्ठ नेताका रूपमा पुनरागमनलाई केवल ‘विद्याको कमब्याक’ भनेर बुझ्नु अपुरो हुन सक्छ। यो एमालेभित्रको नेतृत्व प्रतिस्पर्धाको संरचना परिवर्तन पनि हुन सक्छ।

तर विद्या स्वयं कसैको ‘कार्ड’ मात्र हुन्? यहाँ अर्को प्रश्न अझ महत्वपूर्ण छ। के भण्डारीलाई ओलीले आफ्नो राजनीतिक रणनीतिको एउटा मोहरका रूपमा मात्र अघि सारेका हुन्? त्यसको उत्तर अहिले दिन सकिँदैन। किनभने भण्डारी स्वयं सक्रिय राजनीतिमा फर्किएकी छन् र उनले पार्टीभित्र संगठन निर्माण, आत्मसमीक्षा तथा वाम एकताको विषय सार्वजनिक रूपमा उठाउन थालेकी छन्। यसको अर्थ उनी आफ्नै राजनीतिक स्पेस निर्माण गर्न चाहन्छिन् भन्ने संकेत पनि देखिन्छ। त्यसैले भविष्यमा समीकरण उल्टो पनि हुन सक्छ।

ओलीले विद्यालाई उपयोग गर्छन् कि विद्यालेओलीले खोलेको राजनीतिक ढोका उपयोग गर्छिन्? यही प्रश्न आगामी एमाले राजनीतिका लागि निर्णायक हुन सक्छ।

वाम एकता भयो भने नेतृत्वको गणित वाम एकता वा कार्यगत एकताको सम्भावना तत्कालै राजनीतिक निष्कर्ष होइन। तर बहस सुरु भएको छ। यदि कुनै दिन नयाँ वाम राजनीतिक ध्रुव निर्माण भयो भने नेतृत्वको वरियताको प्रश्न अत्यन्त कठिन हुनेछ।

एमालेको संगठनात्मक आकार र राजनीतिक विरासतका कारण ओलीको भूमिका स्वाभाविक रूपमा महत्वपूर्ण रहनेछ। तर उमेर, वर्तमान राजनीतिक अवस्था र पुस्तान्तरणको प्रश्न उठ्दा नयाँ नेतृत्वको आवश्यकता पनि बहसमा आउनेछ। त्यस अवस्थामा भण्डारी एक सम्भावित केन्द्र बन्न सक्छिन्।

माओवादीतर्फ पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’जस्तो लामो राजनीतिक इतिहास बोकेको नेतृत्व छ। दोस्रो पुस्ताका नेताहरू पनि छन्। त्यसैले एकता भयो भने— को अध्यक्ष? को कार्यकारी नेता? को संरक्षक? को महासचिव? कुन पार्टीको संगठनात्मक वर्चस्व? यी प्रश्नको उत्तर बिना वाम एकताको सपना नाराभन्दा माथि उठ्न कठिन छ।

रास्वपाले खोसेको राजनीतिक स्पेसको प्रश्न पछिल्लो निर्वाचनले नेपालको परम्परागत दलगत राजनीतिमा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ।

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले १८२ सिटसहित प्रतिनिधिसभामा बहुमतको सरकार बनाएको तथ्यले पुराना दलका लागि नयाँ चुनौती सिर्जना गरेको छ। त्यसको असर एमालेभित्र पनि परेको छ।

एमालेको चुनावी धक्कापछि पार्टीभित्रै नेतृत्व र संगठन पुनर्गठनको माग उठ्यो। कार्यदलले समेत निर्वाचनमा पार्टीको कमजोर प्रदर्शनका लागि अध्यक्ष मात्र होइन, समग्र पदाधिकारी जिम्मेवार रहेको निष्कर्ष दिएको थियो।

अब प्रश्न एमालेको मात्र होइन— परम्परागत वाम राजनीति पुनर्गठित भएर नयाँ पुस्ताको राजनीतिक आकर्षणलाई कसरी सम्बोधन गर्छ?

विद्या भण्डारीको पुनरागमनलाई यही ठूलो राजनीतिक प्रश्नसँग जोडेर हेर्नुपर्ने हुन्छ। अन्तिम दृश्य : ओलीपछि विद्या? अहिले नै ‘ओलीपछि विद्या’ भन्नु राजनीतिक निष्कर्षका लागि हतार हुनेछ। तर एउटा तथ्य भने बदलिएको छ। हिजोसम्म एमालेभित्र विद्याको राजनीतिक पुनरागमन रोक्ने प्रश्न थियो।

आज उनी पार्टी सदस्य मात्र होइनन्—पार्टी नेतृत्वको दोस्रो वरीयतामा वरिष्ठ नेता बनेकी छन्। यो सामान्य राजनीतिक पदोन्नति होइन। यसले ओलीको विकल्प खोज्नेहरूलाई नयाँ प्रतिस्पर्धी दिएको छ। वाम एकताको सम्भावना देख्नेहरूलाई एउटा साझा राजनीतिक अनुहारको सम्भावना दिएको छ। र ओलीलाई पनि आफ्नै वरिपरिका सम्भावित उत्तराधिकारीबीच अर्को शक्ति केन्द्र निर्माण गर्ने अवसर दिएको हुन सक्छ।

त्यसैले अहिले एमालेभित्रको वास्तविक प्रश्न— ‘विद्या अध्यक्ष बन्छिन् कि बन्दिनन्?’ मात्र होइन। त्यसभन्दा ठूलो प्रश्न हो— ‘विद्याको पुनरागमनपछि एमालेको नेतृत्व संघर्षको पुरानो नक्सा उही रहन्छ कि बदलिन्छ?’ राजनीतिमा सबैभन्दा शक्तिशाली चाल कहिलेकाहीँ प्रत्यक्ष आक्रमण हुँदैन। कहिलेकाहीँ आफ्नै अगाडि अर्को सम्भावित केन्द्र खडा गरिदिनु नै पर्याप्त हुन्छ। त्यसैले विद्या भण्डारीको ‘कमब्याक’लाई केवल एक नेताको पुनरागमनका रूपमा पढियो भने यसको राजनीतिक अर्थ छुट्न सक्छ। यो ओलीपछिको एमालेको सम्भावित नक्सा, वाम ध्रुवीकरणको सम्भावना र दोस्रो पुस्ताका नेताहरूको नेतृत्व-दाबीमाथि परेको नयाँ छायाँ पनि हो।

तर अन्तिम निर्णय इतिहासले गर्नेछ— विद्या ओलीको रणनीतिक उत्तराधिकारी बन्नेछिन्, कि ओलीकै रणनीतिलाई पार गरेर आफ्नै राजनीतिक ध्रुव निर्माण गर्नेछिन्? यही प्रश्नले अब एमालेको आगामी अध्याय लेख्नेछ।