२०८३ असाेज ७, मँगलबार

`शिक्षा र चेतनालाई घरकाे चारकिल्ला बाहिरसम्म पुर्याउन सफल कविताकाे बहुआयामिक व्यक्तित्वकाे सुवास फैलदाे छ´

@ कृष्ण खनाल

श्रीखबर/स्वास्थ्य क्षेत्र केवल रोगको उपचारमा सीमित विषय होइन। स्वस्थ समाज निर्माणका लागि पोषण, जीवनशैली, सामाजिक चेतना, अनुसन्धान र प्रभावकारी स्वास्थ्य नीति पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छन्।

यही व्यापक दृष्टिकोणलाई आफ्नो अध्ययन, पेशा र सामाजिक भूमिकासँग जोड्दै अघि बढिरहनुभएको व्यक्तित्व हुनुहुन्छ—कविता खतिवडा। मनकामना अस्पतालमा मेट्रोनका रूपमा स्वास्थ्य सेवामा सक्रिय खतिवडाको व्यावसायिक यात्रा अस्पतालको प्रशासनिक तथा स्वास्थ्य सेवामा मात्र सीमित छैन।

नर्सिङमा स्नातकोत्तर (एमएन), समाजशास्त्रमा स्नातकोत्तर तथा पोषण (Nutrition) विषयमा विद्यावारिधि (PhD) अध्ययनरत उहाँको शैक्षिक यात्राले स्वास्थ्यलाई बहुआयामिक ढंगले बुझ्ने आधार निर्माण गरेको देखिन्छ। स्वास्थ्य र पोषणबीचको सम्बन्धलाई वैज्ञानिक तथा सामाजिक दृष्टिकोणबाट अध्ययन गरेकी खतिवडाका लागि पोषण केवल खानपानको विषय होइन; यो व्यक्तिको स्वास्थ्य, परिवारको जीवनशैली, सामाजिक संरचना र समग्र जनस्वास्थ्यसँग जोडिएको विषय हो।त्यसैले उहाँको शैक्षिक पृष्ठभूमिले अस्पतालमा प्राप्त व्यावहारिक अनुभवलाई अनुसन्धान र अध्यापनसँग जोड्ने अवसरसमेत प्रदान गरेको छ।

• उपचारसँगै चेतना र अनुसन्धानको बाटो

नेपालमा स्वास्थ्य सेवाको चर्चा गर्दा प्रायः अस्पताल, चिकित्सक, औषधि र उपचारलाई केन्द्रमा राखिन्छ। तर स्वस्थ नागरिक निर्माणका लागि रोग लागेपछि उपचार गर्नुभन्दा रोग लाग्न नदिने जीवनशैली, पोषण र स्वास्थ्य चेतना अझ महत्वपूर्ण पक्ष हुन्।

यही सन्दर्भमा पोषण विषयमा विद्यावारिधि गरेकी स्वास्थ्यकर्मीको भूमिका अझ अर्थपूर्ण देखिन्छ। पोषणसम्बन्धी वैज्ञानिक अध्ययनलाई स्वास्थ्य सेवाको व्यवहारिक पक्षसँग जोड्न सक्ने जनशक्ति नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीमा आवश्यक छ। खतिवडा स्वास्थ्य सेवासँगै प्राध्यापनमा समेत संलग्न रहनुभएको तथ्यले

उहाँको भूमिकालाई थप फराकिलो बनाएको छ। अस्पतालमा बिरामीसँग प्रत्यक्ष जोडिने अनुभव र कक्षाकोठामा विद्यार्थीलाई ज्ञान हस्तान्तरण गर्ने जिम्मेवारीबीचको समन्वयले स्वास्थ्य शिक्षालाई व्यवहारिक बनाउन योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

• समाजशास्त्रदेखि पोषणसम्मको अध्ययन

खतिवडाको शैक्षिक यात्राको अर्को उल्लेखनीय पक्ष हो—समाजशास्त्रको अध्ययन। स्वास्थ्यलाई केवल जैविक वा चिकित्सकीय विषयका रूपमा नभई सामाजिक विषयका रूपमा बुझ्न समाजशास्त्रीय दृष्टिकोण महत्वपूर्ण हुन्छ। मानिसको खानपान, स्वास्थ्य व्यवहार, रोगको जोखिम, स्वास्थ्य सेवामा पहुँच तथा उपचारप्रतिको धारणा सबै सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक अवस्थासँग जोडिएका हुन्छन्। त्यसैले नर्सिङ, समाजशास्त्र र पोषणजस्ता फरक–फरक विधाको अध्ययनले उहाँलाई स्वास्थ्यका समस्यालाई एउटै कोणबाट नभई समग्र सामाजिक–स्वास्थ्य दृष्टिकोणबाट हेर्ने आधार दिएको देखिन्छ। यस्तो अन्तरविषयगत अध्ययन आजको बदलिँदो स्वास्थ्य क्षेत्रमा झन् आवश्यक बन्दै गएको छ।

• स्वास्थ्य नीति र सार्वजनिक सरोकारमा नयाँ जिम्मेवारी

खतिवडा, हालै नेपाल सरकारको स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयअन्तर्गत स्वास्थ्य कर कोषको सचिवालयको महिला सदस्य पदमा नियुक्त हुनुभएको छ।वहाँलाई सुर्तीजन्य पदार्थ नियन्त्रण तथा नियमन गर्ने ऐन, २०६८ बमोजिम नियुक्त गरिएको हाे। सुर्तीजन्य पदार्थको सेवनबाट उत्पन्न हुने स्वास्थ्य समस्या आज पनि सार्वजनिक स्वास्थ्यको महत्वपूर्ण चुनौती हो।यस्तो क्षेत्रमा काम गर्ने संस्थागत संरचनामा स्वास्थ्य क्षेत्रको व्यावहारिक अनुभव, अनुसन्धान क्षमता र महिला प्रतिनिधित्वको संयोजनले नीतिगत छलफललाई थप समावेशी र तथ्यमा आधारित बनाउन सक्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।

एउटा व्यक्तित्व, अनेक जिम्मेवारी कविता खतिवडाको परिचयलाई केवल ‘मनकामना अस्पतालकी मेट्रोन’ भनेर सीमित गर्दा उहाँको व्यक्तित्वको एउटा पाटो मात्र समेटिन्छ। स्वास्थ्यकर्मी, अनुसन्धानकर्ता, पोषणविद्, समाजशास्त्रकी विद्यार्थी तथा प्राध्यापकका रूपमा उहाँको यात्रा फराकिलो छ। स्वास्थ्य सेवामा प्रत्यक्ष अनुभव, उच्च शैक्षिक योग्यता र अध्यापनको संलग्नता एकै ठाउँमा आउँदा त्यसले स्वास्थ्य क्षेत्रका नयाँ पुस्तालाई समेत प्रेरित गर्न सक्छ।

विशेषगरी महिला स्वास्थ्यकर्मी तथा अनुसन्धानकर्ताहरूका लागि उहाँको शैक्षिक र व्यावसायिक यात्रा स्वास्थ्य सेवाबाट अनुसन्धान र अनुसन्धानबाट नीतिगत योगदानतर्फको सम्भावनाको उदाहरण बन्न सक्छ। अन्ततः स्वास्थ्य क्षेत्रलाई अस्पतालको चार पर्खालभित्र मात्र सीमित नराखी पोषण, शिक्षा, अनुसन्धान, सामाजिक चेतना र सार्वजनिक नीतिसँग जोड्न सक्ने जनशक्तिको आवश्यकता छ।

आमा बच्चा स्वास्थ्य नेपालको अध्यक्षसहित विभिन्न सामाजिक सँघसँस्थामा आबद्ध, बालकुमारी क्याम्पस लगाएत विभिन्न शैक्षिक सँस्थामा प्राध्यापन कार्यमा समेत सक्रिय कविता खतिवडाको बहुआयामिक शैक्षिक तथा व्यावसायिक यात्राले यही आवश्यकतातर्फ संकेत गर्छ।

स्वास्थ्य सेवा गर्ने हात, अनुसन्धान गर्ने मस्तिष्क र समाज बुझ्ने दृष्टिकोण—यी तीन पक्षको संयोजन नै उहाँको व्यक्तित्वको मूल विशेषता बनेको देखिन्छ।