२०८३ असाेज ६, मँगलबार

`मानिहरुका आफ्नै दैनिकी थियाे,हेर्दाहेर्दै मानिसको जिन्दगीको दिशा नै बदलिदियाे´

@ दिपक काप्री

भदौ १०, २०८३ बिहान ८:३७ बज्दैथियाे। रसुवागढी नाका, टिमुरे र स्याफ्रुबेसीमा मानिसहरू आफ्नै दैनिकीमा थिए। सीमा व्यापार चलिरहेको थियो। सडकमा सवारी गुडिरहेका थिए। कसैलाई थाहा थिएन—केही मिनेटभित्रै हिमालबाट झरेको चट्टान, बरफ, पानी र लेदोसहितको एउटा अदृश्य शक्ति हजारौँ मानिसको जीवन र भूगोल बदल्दैछ।

उता त्यही समयमा लाङटाङ लिरुङको उत्तरी ढलानमा प्रकृतिले आफ्नो कठोर रूप देखायो। उपलब्ध वैज्ञानिक अध्ययनअनुसार करिब ५,२०० मिटर उचाइ आसपासबाट विशाल चट्टान–हिउँको पिण्ड खस्यो। पछिल्लो अनुसन्धानले करिब २.२ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलको पहाडी भाग खसेको र त्यसमा ठूलो मात्रामा चट्टान तथा बरफ संलग्न रहेको देखाएको छ।

यो सामान्य पहिरो थिएन; हिमाली ढलान, ग्लेसियर, चट्टान र गुरुत्वाकर्षण एकैपटक सक्रिय भएको विशाल ice–rock avalanche थियो। त्यसको धक्का यति शक्तिशाली थियो कि भूगर्भीय निगरानीमा करिब ५.२ म्याग्निच्युड बराबरको seismic signal समेत रेकर्ड भयो।

महत्वपूर्ण कुरा—त्यो भूकम्पले पहिरो गराएको होइन; वैज्ञानिक विश्लेषणअनुसार स्वयं विशाल mass movement ले भूकम्पजस्तो संकेत उत्पन्न गरेको हो।

हिमालबाट खोलासम्म—केही मिनेटको यात्रा:

लाङटाङ लिरुङबाट खसेको चट्टान र बरफ तलको हिमनदी तथा खोला प्रणालीमा मिसिँदै जाँदा त्यसले आफ्नै बाटोमा रहेका ढुंगा, माटो, बरफ र पुराना अवसादसमेत बटुल्यो। यसरी एउटा साधारण नदी अचानक पानी मात्र होइन, ढुंगा–माटो–बरफ बोकेको अत्यन्त घना debris flow मा रूपान्तरण भयो। यहीँबाट भोटेकोसीको विनाशकारी कथा सुरु भयो। वैज्ञानिक पुनर्निर्माणहरूले स्रोत क्षेत्रदेखि रसुवागढीसम्मको दूरी करिब २० किलोमिटर आसपास केही मिनेटमै पार भएको देखाएका छन्।

केही विश्लेषणले सीमा क्षेत्रमा बहावको उच्च गति ४५–५२ मिटर प्रतिसेकेन्ड अर्थात् करिब १६०–१८७ किलोमिटर प्रतिघण्टासम्म पुगेको अनुमान गरेका छन्। यसको अर्थ के हो? मानिसले “बाढी आउँदैछ” भनेर बुझ्ने समय पाउँदासम्म बाढी स्वयं उसको घरको ढोकासम्म आइपुगिसकेको हुन सक्छ। यही कारण यो घटना परम्परागत बाढीभन्दा भिन्न थियो।

पानीको बाढी होइन, पहाड नै बगेको थियो भोटेकोसीमा आएको विनाशलाई केवल ‘बाढी’ भनेर बुझ्नु अधुरो हुन्छ। यो पानीको साथमा आएको चट्टान, हिम, माटो, काठ, संरचना र नदीतटीय अवसादको विस्फोटक मिश्रण थियो।

UNDP को प्रारम्भिक मूल्यांकनले प्रभावित क्षेत्रमा करिब २२ लाख टन debris फैलिएको अनुमान गरेको छ। यसमा भवनका भग्नावशेष, घरेलु सामग्री, वनस्पति, चट्टान र नदीले बगाएर ल्याएको sediment सम्म समावेश छन्। अर्थात् भोटेकोसीले केवल पानी बगाएन—उसले बाटोमा भेटिएको भूगोल नै पुनर्लेखन गर्‍यो।

नदीको पुरानो धार कहाँ थियो र नयाँ धार कहाँ बनेको छ भन्ने छुट्याउनसमेत कठिन हुने अवस्था सिर्जना भयो। रसुवागढीदेखि त्रिशूलीसम्म—एउटै विपद्, फरक नाम रसुवागढीमा प्रवेश गरेपछि यही विनाशकारी बहाव भोटेकोसी प्रणालीमा आयो। त्यसपछि स्याफ्रुबेसी, बेत्रावती, नुवाकोट हुँदै त्रिशूली र नारायणी प्रणालीतर्फ फैलियो।

देवघाटसम्म पुग्दा पनि यसको प्रभाव सामान्य बाढीजस्तो थिएन। प्रारम्भिक प्राविधिक मूल्यांकनअनुसार देवघाट क्षेत्रमा मात्रै करिब २० मिलियन घनमिटर अतिरिक्त पानी पुगेको थियो। नदी प्रणालीका स्वचालित जलमापन केन्द्रहरूसमेत बाढीले बगाएको प्राविधिक प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। त्यसैले यो घटना रसुवाको मात्रै घटना रहेन।

यो एउटा हिमाली ढलानबाट सुरु भएर अन्तरजिल्लीय नदी प्रणाली हुँदै तलतिर फैलिएको cascade disaster बन्यो। किन यति ठूलो विनाश भयो? प्रश्न उठ्छ

—हिमालमा पहिरो त वर्षौँदेखि जान्छन्। त्यसो भए यसपटक किन यति ठूलो विनाश? यसको उत्तर एउटै कारणमा खोज्न सकिँदैन।

पहिलो कारण हो—भूगोल। हिमालय संसारकै सक्रिय र युवा पर्वत प्रणालीमध्ये एक हो।

यहाँका ढलान भौगर्भिक रूपमा संवेदनशील छन्।

दोस्रो हो—हिम र चट्टानको सहअस्तित्व। हिमनदीको तल र आसपास रहेका चट्टानहरू कमजोर हुँदै जाँदा ठूलो mass failure को सम्भावना बढ्न सक्छ।

तेस्रो हो—नदीको साँघुरो भौगोलिक मार्ग। माथिल्लो हिमाली क्षेत्रमा जम्मा भएको पानी, बरफ, ढुंगा र माटो साँघुरो खोँचमा प्रवेश गरेपछि त्यसको गति र विनाशकारी क्षमता धेरै गुणा बढ्न सक्छ।

चौथो हो—मानवीय पूर्वाधारको नदीसँगको निकटता। सडक, पुल, बजार, होटल, सीमा पूर्वाधार, जलविद्युत आयोजना र बस्तीहरू नदीको नजिकै केन्द्रित छन्।

अर्थात् प्रकृतिले जोखिम सिर्जना गरेको थियो; मानिसले त्यही जोखिमको बाटोमा संरचना थप्दै गएका थिए।

जलविद्युत् : विकास कि जोखिमको नयाँ भूगोल?

भोटेकोसी–त्रिशूली करिडोर नेपालको जलविद्युत् विकासको महत्वपूर्ण क्षेत्र हो। तर यही करिडोर अहिले एउटा गम्भीर प्रश्नको प्रयोगशाला बनेको छ— हिमाली नदीको चरम विपद् जोखिमलाई हाम्रो जलविद्युत् डिजाइनले कति गम्भीरतापूर्वक लिएको छ? बाढीले विभिन्न जलविद्युत् आयोजनामा क्षति पुर्‍याएको छ र कतिपय आयोजनाका सुरुङ तथा संरचनामा कामदार फसेका घटनाले जोखिमको गहिराइ देखाएको छ।

जलविद्युत् आफैँ समस्या होइन। समस्या हो—विपद्को सम्भावित चरम अवस्था अनुमान नगरी विकास गर्नु।

अब प्रश्न केवल “कति मेगावाट उत्पादन गर्ने?” भन्ने हुन सक्दैन।

प्रश्न हुनुपर्छ— कुन ठाउँमा बनाउने? कस्तो डिजाइन गर्ने? कति ठूलो debris flow सहन सक्छ? आपत्कालीन निकास कहाँ छ? कामदारलाई कति मिनेटमा सुरक्षित स्थानमा पुर्‍याउन सकिन्छ? बस्तीको प्रश्न अझ गम्भीर छ नदीको किनारमा बसेका हजारौँ मानिसका लागि भोटेकोसी केवल नदी थिएन।

त्यही नदी थियो—घरको आधार। त्यही थियो—व्यापारको बाटो। त्यही थियो—रोजगारी। त्यही थियो—पर्यटनको सम्भावना। तर केही मिनेटमै त्यही नदी मृत्युको धार बन्यो।

NSET को प्रारम्भिक मूल्यांकनअनुसार प्रभावित १५ स्थानीय तहमा करिब ७,५७० निजी भवन, ८,३१७ घरपरिवार र ३२,९६३ मानिस प्रभावित भएका थिए। यसले एउटा पुरानो प्रश्न फेरि अगाडि ल्याएको छ— हामीले नदीको किनारमा घर बनायौँ कि नदीलाई घरको आँगनमा ल्यायौँ? विपद् आएपछि उद्धार गर्नु राज्यको दायित्व हो।

तर विपद् आउनुअघि जोखिमपूर्ण बस्ती पहिचान गर्नु, सुरक्षित पुनर्वासको योजना बनाउनु र नदीको प्राकृतिक बहाव क्षेत्र सुरक्षित राख्नु पनि त्यत्तिकै महत्वपूर्ण दायित्व हो। मृत्युको अंकभन्दा ठूलो पीडा भदौ १० को घटनापछि मृत्यु र बेपत्ताको संख्या दिनदिनै बदलिँदै आएको छ। सेप्टेम्बर २० सम्मका सरकारी अद्यावधिकमा १,४५१ जनाको मृत्यु र ५,७८६ जना सम्पर्कविहीन रहेको उल्लेख छ; तथ्यांक अझै प्रमाणीकरणको प्रक्रियामा रहेको सरकारी स्रोतले जनाएको छ।

संख्या आफैँ कथा होइन। प्रत्येक संख्याको पछाडि एउटा परिवार छ। एउटा आमाको छोरा। एउटी पत्नीको श्रीमान्। एउटा बच्चाको बाबु। कुनै परिवारको कमाउने हात। कुनै घरको अन्तिम आशा। त्यसैले हराइरहेको मान्छेको खोजी केवल प्रशासनिक तथ्यांक मिलाउने काम होइन। यो राज्यको मानवीय उत्तरदायित्व हो।

अब विपद् व्यवस्थापन होइन, जोखिम व्यवस्थापन चाहिन्छ। भोटेकोसीले नेपाललाई एउटा कठोर पाठ पढाएको छ। हामी विपद् भएपछि हेलिकप्टर खोज्छौँ। सुरक्षाकर्मी परिचालन गर्छौँ। राहत बाँड्छौँ। बेपत्ताको सूची बनाउँछौँ। तर आधुनिक विपद् व्यवस्थापनको मूल दर्शन यतिमै सकिँदैन।

अब प्रश्न हुनुपर्छ— विपद् आउनुअघि हामीले के देख्यौँ? के थाहा पायौँ? के चेतावनी दिन सक्थ्यौँ? र थाहा पाएको भए पनि किन मानिसहरू जोखिममै थिए? हिमताल, हिमनदी, rock glacier, permafrost, पहाडी ढलान र नदीको जोखिमलाई एउटै प्रणालीमा जोडेर निगरानी गर्ने समय आएको छ। सिर्फ मौसम पूर्वानुमान पर्याप्त छैन।

हिमालको स्वास्थ्यको पूर्वानुमान पनि आवश्यक छ। भोटेकोसीले दिएको अन्तिम प्रश्न भोटेकोसी केही मिनेटमै फेरियो। तर वास्तवमा फेरिएको भोटेकोसी मात्रै होइन। फेरिनुपर्ने हाम्रो सोच हो। हिमाललाई केवल पर्यटनको दृश्य भनेर हेर्ने सोच। नदीलाई केवल जलविद्युत्को स्रोत भनेर बुझ्ने सोच। खोलाको किनारलाई खाली जग्गा सम्झने सोच।

विपद्लाई केवल दैवी प्रकोप ठान्ने सोच। अब यी सबै सोचमाथि पुनर्विचार आवश्यक छ। किनकि लाङटाङ लिरुङबाट झरेको एउटा चट्टानले हजारौँ वर्ष पुरानो नदीको शक्ति केही मिनेटमै संसारलाई देखाइदियो। हिमाल मौन छ भन्दैमा सुरक्षित छैन। नदी शान्त छ भन्दैमा निर्दोष छैन। र विकास भइरहेको छ भन्दैमा जोखिम घटिरहेको छैन। भोटेकोसीको त्यो बिहान एउटा बाढीको कथा मात्र होइन। यो हिमालयमा बदलिँदो जोखिम, जलवायु संकट, कमजोर भूगोल र मानवीय विकासबीचको टकरावको चेतावनी हो। आज भोटेकोसी हो।

भोलि कुन हिमनदी? कुन खोला? कुन बस्ती? कुन परिवार? प्रश्न अब यति मात्र होइन कि “बाढी किन आयो?” अझ ठूलो प्रश्न हो— “यस्तो बाढी फेरि आउँदा हामी तयार छौँ?” भोटेकोसीले जवाफ दिएको छैन।

अब जवाफ दिने पालो राज्य, वैज्ञानिक समुदाय, विकास योजनाकार र समाजको हो।