२०८३ साउन १, शुक्रबार
@ कृष्ण खनाल
श्रीखबर/ शास्त्रीय मौलिक सांस्कृतिक परम्पराहरू केवल धार्मिक कर्मकाण्डमा सीमित छैनन्। तिनमा प्रकृतिसँगको सहअस्तित्व, स्वास्थ्य सुरक्षा, सामाजिक एकता र जीवनदर्शन गहिरोसँग गाँसिएको हुन्छ। यस्तै मौलिक परम्परामध्ये एक हो साउने सङ्क्रान्तिको साँझ मनाइने “लुतो फाल्ने” परम्परा। आजका पुस्ताले यसलाई केवल आगोको राँको फाल्ने, कराउने वा रमाइलो गर्ने संस्कारका रूपमा बुझ्ने गरेका छन्। तर यसको ऐतिहासिक, आयुर्वेदिक, सामाजिक र मनोवैज्ञानिक पक्षको अध्ययन गर्दा यो परम्परा निकै वैज्ञानिक र व्यावहारिक देखिन्छ।
* – लुतो फाल्ने भनेको के हो?
‘लुतो’ भन्नाले सामान्यतः चिलाउने छालाको रोग (Scabies) लाई बुझिन्छ। आयुर्वेदमा यसलाई विभिन्न कुष्ठरोगअन्तर्गत व्याख्या गरिएको पाइन्छ भने आधुनिक चिकित्साशास्त्रले यसलाई Sarcoptes scabiei नामक सूक्ष्म परजीवीका कारण हुने रोग मानेको छ। असार महिना धान रोपाइँको समय हो। किसान दिनभर हिलो, पानी र घाममा काम गर्छन्। यस क्रममा छालामा फंगल संक्रमण, दाद, लुतो, खटिरा, घाउखटिरा, एलर्जी तथा अन्य संक्रमणको जोखिम बढ्छ। यही अवस्थाबाट बच्ने सांस्कृतिक सन्देशका रूपमा साउने सङ्क्रान्तिको साँझ “लुतो फाल्ने” परम्परा विकास भएको मानिन्छ।
# – शास्त्रसँग को सम्बन्ध
हिन्दू दर्शनमा सङ्क्रान्तिलाई सूर्यको राशी परिवर्तनसँग जोडिएको अत्यन्त पवित्र समय मानिन्छ। असारबाट श्रावण प्रवेशसँगै वर्षायामको मध्य चरण सुरु हुन्छ। श्रावण महिना शिवभक्तिका साथै शरीर शुद्धीकरण, सात्विक भोजन र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउने महिनाका रूपमा पनि लिइन्छ। आयुर्वेदले वर्षायाममा वात दोष सञ्चय, पित्तको असन्तुलन तथा पाचनशक्ति कमजोर हुने उल्लेख गरेको छ। त्यसैले यो समयमा शरीरलाई रोगबाट जोगाउने विशेष उपाय अपनाउनुपर्ने सन्देश आयुर्वेदले दिएको छ।
लुतो फाल्ने परम्परामा प्रयोग गरिने कुकुरडाइनो, भलायो, लुतेझार, कुरिलो, पानीसरो, कागती, अम्बा, नासपाती लगायतका वनस्पतिहरू आयुर्वेदमा औषधीय गुण भएका मानिन्छन्। यिनका केही गुणहरूमा जीवाणुनाशक, छाला शुद्ध गर्ने, सुन्निने कम गर्ने तथा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउने विशेषता उल्लेख गरिएको पाइन्छ। यस अर्थमा यो परम्परा केवल धार्मिक विश्वास नभई प्रकृतिमा उपलब्ध औषधीय स्रोतको प्रयोगसँग पनि सम्बन्धित देखिन्छ।
किन फालिन्छ आगो?
लुतो फाल्दा बलिरहेको अगुल्टो वा राँको घरको चारैतिर घुमाएर बाहिर फालिन्छ।
यसको धार्मिक अर्थ नकारात्मक शक्ति, रोग र अशुभ ऊर्जालाई घरबाट बाहिर निकाल्नु हो। तर वैज्ञानिक दृष्टिले हेर्दा धुवाँले कीरा–फट्याङ्ग्रा, लामखुट्टे तथा केही सूक्ष्म जीवलाई टाढा राख्न सहयोग पुर्याउने सम्भावना रहन्छ। वर्षायाममा घर वरिपरि बढ्ने किराफट्याङ्ग्राको नियन्त्रणमा पनि यसले केही भूमिका खेलेको हुन सक्छ।
किन कराइन्छ?
“लुतो लैजा, पिलो लैजा, रोगभोग लैजा…” यो केवल कराउने संस्कार होइन। मनोविज्ञानका अनुसार सामूहिक रूपमा भावनाको अभिव्यक्तिले मानसिक तनाव कम गर्न मद्दत गर्छ। रोपाइँको महिनाभरको कठोर श्रमपछि गाउँभरि रमाइलो गर्दै चिच्याउने, हाँस्ने, नाच्ने र भेटघाट गर्ने कार्यले सामूहिक उत्साह सिर्जना गर्छ।
आज “लाफ्टर थेरापी” वा समूहगत मनोरञ्जनलाई मानसिक स्वास्थ्यसँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ। हाम्रा पुर्खाले यस्ता अभ्यास संस्कृतिमै समेटेका थिए। * किन बजाइन्छ नाङ्लो, शङ्ख र घण्टी? ध्वनि उत्पादन गर्ने परम्पराको धार्मिक अर्थ अशुभ शक्तिलाई भगाउनु हो। साथै, ठूलो आवाजले वातावरणमा रहेका चराचुरुङ्गी, मुसा तथा केही जनावरलाई टाढा राख्ने व्यवहारिक उद्देश्य पनि हुन सक्छ। शङ्खध्वनिलाई हिन्दू धर्ममा शुभ तथा सकारात्मक ऊर्जाको प्रतीक मानिन्छ।
** – समाजशास्त्रीय महत्व –
लुतो फाल्ने दिन परिवारका सदस्य, छिमेकी र आफन्त एकै ठाउँमा जम्मा हुन्छन्। सामूहिक भोजन, दुःखसुख साटासाट, बालबालिकालाई संस्कार सिकाउने, गाउँलेबीच सम्बन्ध सुदृढ गर्ने कार्यले सामाजिक पूँजी (Social Capital) निर्माण गर्छ। यसले पुस्तान्तरणमार्फत संस्कृति संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।
@ वातावरणसँगको सम्बन्ध
यो परम्परामा प्रयोग हुने अधिकांश सामग्री जंगलमा पाइने औषधीय वनस्पति हुन्। ती वनस्पतिको पहिचान, संरक्षण र उपयोगबारे स्थानीय समुदायमा ज्ञान हस्तान्तरण हुँदै आएको देखिन्छ। आज जैविक विविधता संरक्षणको चर्चा भइरहेका बेला यस्ता परम्पराले स्थानीय वनस्पतिको महत्व सम्झाइरहन्छन्।
* – के यो अन्धविश्वास हो?
केही धार्मिक पक्ष आधुनिक विज्ञानले प्रमाणित नगरेका हुन सक्छन्। तर सम्पूर्ण परम्परालाई अन्धविश्वास भनेर अस्वीकार गर्नु उचित देखिँदैन। यसमा रहेका धेरै अभ्यासहरू— वर्षायाममा स्वास्थ्य सचेतना, औषधीय वनस्पतिको प्रयोग, सरसफाइ, सामुदायिक एकता, मानसिक सन्तुलन, वातावरणीय संरक्षण जस्ता विषयसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छन्। त्यसैले यसको मूल उद्देश्य रोग फैलिन नदिनु, समुदायलाई एकताबद्ध गर्नु र प्रकृतिसँग सहकार्य गर्दै स्वस्थ जीवनशैली अपनाउनु रहेको बुझ्न सकिन्छ।
* आधुनिक पुस्ताले के सिक्ने?
आज सामाजिक सञ्जाल, शहरीकरण र बसाइँसराइका कारण लुतो फाल्ने परम्परा विस्तारै हराउँदै गएको छ। तर यसको मूल सन्देश भने अझै सान्दर्भिक छ— वर्षायाममा छालाको विशेष हेरचाह गर्ने। व्यक्तिगत तथा सामुदायिक सरसफाइमा ध्यान दिने। औषधीय वनस्पतिको संरक्षण गर्ने। परिवारसँग समय बिताउने। सांस्कृतिक पहिचान जोगाउने। परम्परालाई वैज्ञानिक दृष्टिले बुझ्ने।
निष्कर्ष:
लुतो फाल्ने परम्परा नेपाली समाजको लोकज्ञान, आयुर्वेद, कृषि जीवन, धार्मिक आस्था र सामुदायिक संस्कृतिको अनुपम संगम हो।
यसमा रहेका प्रतीकात्मक क्रियाकलापले रोग हटाउने विश्वास मात्र होइन, स्वस्थ जीवनशैली, सामाजिक एकता र प्रकृतिप्रतिको सम्मानको शिक्षा पनि दिन्छन्। आधुनिक विज्ञानको युगमा यस्ता परम्परालाई अन्धविश्वास वा चमत्कारका रूपमा होइन, लोकज्ञान र वैज्ञानिक सम्भावनाको दृष्टिले पुनः अध्ययन र संरक्षण गर्न आवश्यक छ। संस्कृति जिवन्त रहेसँगै सभ्यताको हस्तान्तरण सहज हुदैजान्छ। सभ्यता हस्तान्तरण गर्न परम्परालाई जिवित राख्न जरुरी हुन्छ।
Advertisement
