२०८३ असार १६, मँगलबार
दुर्गा घिमिरे, चितवन
साहित्यकार रामबाबु घिमिरेको विस्तृत परिचय, ‘अघोरी’ लघुकथा सङ्ग्रहको गहन सैद्धान्तिक विश्लेषण, विधागत शिल्प र मार्क्सवादी चेत सहितको परिमार्जित एवं विस्तृत समालोचना निम्नानुसार छ:
- लेखक परिचय:
निष्ठावान्, बहुमुखी र प्रखर साधक नेपाली साहित्य, संस्कृति र वाङ्मय जगत्का एक विशिष्ट, प्रखर र निष्ठावान् स्रष्टा रामबाबु घिमिरेको जन्म वि.सं. २०११ मा तोलाङ, इच्छाकामना, चितवनमा भएको हो। वि.सं. २०३० को दशकदेखि साहित्य सिर्जना, सांस्कृतिक रूपान्तरण र साहित्यिक पत्रकारितामा निरन्तर क्रियाशील घिमिरे हाल रत्ननगर-२, टाँडी, चितवनमा रहेर मोफसलको साहित्यलाई नेतृत्व मात्र प्रदान गरिरहनुभएको छैन, बरु केन्द्रलाई समेत वैचारिक चुनौती दिँदै सशक्त साहित्यिक आन्दोलनको संवाहक बन्नुभएको छ।
उहाँ केवल कुनै एक संकुचित विधामा मात्र सीमित हुनुहुन्न। उहाँको सिर्जनात्मक दायरा अत्यन्त फराकिलो छ; जसअन्तर्गत उपन्यास (‘रित्तो आकाश’), निबन्धसङ्ग्रहहरू (‘म हरेस खान थालेको छु’, ‘लेख्नै नपर्ने कुराहरू’, ‘अनर्गल प्रलाप’, ‘केन्द्र र परिधि’), मुक्तक, संस्मरण र कथा विधामा समेत उहाँको अत्यन्त बलियो, मौलिक र प्रभावकारी उपस्थिति रहेको छ।
विगत साढे तीन दशक (३५ वर्ष) देखि निरन्तर रूपमा गरिमामय साहित्यिक पत्रिका ‘सम्प्रेषण’ को प्रधान सम्पादकका रूपमा उहाँले नेपाली साहित्यिक पत्रकारितामा पुर्याउनुभएको योगदान अतुलनीय, ऐतिहासिक र मार्गदर्शक छ। मोफसलमा रहेर एउटा पत्रिकालाई यति लामो समयसम्म स्तरीय रूपमा बचाइराख्नु उहाँको अटल साहित्यिक निष्ठाको प्रमाण हो।
लेखकीय प्रवृत्तिका दृष्टिले घिमिरेको लेखनमा नेपाली व्यङ्ग्य साहित्यका शिखर पुरुष भैरव अर्यालको तीक्ष्ण, मारक र सामाजिक विसङ्गति भत्काउने व्यङ्ग्यचेतना र शङ्कर लामिछानेको बौद्धिक, निबन्धात्मक एवं दार्शनिक प्रवृत्तिको एउटा सुन्दर र प्रयोगात्मक संयोजन पाइन्छ। उहाँका निबन्धहरू जति दार्शनिक र विचारोत्तेजक छन्, उहाँका लघुकथाहरू पनि त्यत्तिकै खँदिला र अर्थपूर्ण छन्। उहाँ मूलतः मानवतावादी, सामाजिक परिष्कारवादी, वर्गीय विभेदविरोधी र सामाजिक-राजनीतिक विसङ्गतिमाथि निर्मम तथा विद्रोही प्रहार गर्ने एक सचेत, सङ्घर्षशील र जागरुक लेखक हुनुहुन्छ। .
- ‘अघोरी’ लघुकथा सङ्ग्रहको विस्तृत कथासार ( महाआख्यानको सङ्क्षिप्त रूप )
रामबाबु घिमिरेद्वारा रचित ‘अघोरी’ लघुकथा सङ्ग्रह समकालीन नेपाली जीवनको जीवन्त, नग्न र कटु यथार्थलाई ऐना देखाउने एउटा सशक्त र कालजयी सिर्जना हो। यस सङ्ग्रहभित्रका कथाहरूले नेपाली समाजको राजनीति, विकृत अर्थतन्त्र, भ्रष्ट प्रशासन, सांस्कृतिक विचलन र मानवीय सम्बन्धहरूमा आएको चरम स्खलन र संवेदनहीनतालाई बडो मार्मिक, कलात्मक र चोटिलो ढङ्गले चिरफार गरेका छन्।
सङ्ग्रहको समग्र अन्तर्य र मूल मर्मलाई विस्तृत रूपमा केलाउँदा, यसले एकातिर आधुनिक राज्य संयन्त्रको लाचारी, दलालीकरण र प्रशासनिक जटिलतालाई तीव्र रूपमा उजागर गरेको छ भने अर्कोतिर सर्वसाधारणको अज्ञानता र असावधानीले निम्त्याउने प्रशासनिक झन्झटहरूलाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।
उमेर ढल्किँदै गएका एक वृद्धले अन्जानमा आफ्ना नागरिकता, लालपुर्जा जस्ता अति महत्त्वपूर्ण सरकारी कागजातहरू जलाएर बस्नु र “यहाँ को अऋणी छ र?” भन्दै दायित्वबाट पन्छिनुले समाजको एउटा गैरजिम्मेवार र उदासीन हिस्सालाई देखाउँछ। अझ विद्रूप त तब देखिन्छ, जब मानिसको मृत्युजस्तो संवेदनशील क्षणमा समेत मसानघाटमा लास जलाउन पाँच-पाँच जनाको लामो ‘लाइन बस्नुपर्ने’ बाध्यता आइलाग्छ र कागजी रूपमा मृत घोषित व्यक्ति आफू दुनियाँबाट ‘बेपत्ता’ भएको महसुस गर्छ।
यसले आधुनिक सहरी जीवनको संवेदनहीनता र यन्त्रवत् प्रशासनिक शैलीमाथि कडा प्रहार गरेको छ। चिकित्सा क्षेत्रमा बढ्दै गएको चरम पूँजीवादी व्यापारीकरण र डाक्टरहरूमा मानवीय संवेदनाशून्यता यसरी बढेको छ कि बिरामीले आफ्नो रोगको कथा सुनाउने ‘समय’ समेत काउन्टरमा पैसा तिरेर किन्नुपर्ने बाध्यता आइलागेको छ, जसले चिकित्सा जस्तो पवित्र सेवालाई बजारको बिकाउ माल बनाइदिएको छ। यस सङ्ग्रहको अर्को अत्यन्तै मार्मिक र संवेदनशील पाटो भनेको वैदेशिक रोजगारीले नेपाली समाजमा भित्र्याएको पारिवारिक वियोग, मानसिक पीडा र कारुणिकता हो।
दमको रोगले थलिएकी आमाले परदेशिएको छोराको बाटो हेर्दाहेर्दै, सन्तानको सुख र बुहारी भित्र्याउने सपना मनमै दबाएर अस्पतालको चीसो लासघरमा पुग्नुपर्ने नियति हजारौँ नेपाली घरहरूको साझा र कारुणिक दस्तावेज बनेर उभिएको छ। यसले भौतिक पैसा र विप्रेषण भन्दा आत्मिक सामीप्यता र मानवीय सामिप्य कति ठुलो हो भन्ने भावनालाई स्थापित गर्छ।
मानिस जतिसुकै कष्टमा भए पनि परिवारको सुख र उत्तरदायित्वका लागि दुःख झेल्न तयार हुन्छ र उसको ‘आत्मा’ समेत भौतिक शरीर वा सुखप्रति भन्दा आफ्ना सन्तान र जीवनसङ्गिनीप्रतिको अगाध प्रेम र जिम्मेवारीमा बाँधिएको हुन्छ भन्ने दार्शनिक एवं संवेगात्मक पाटोलाई कथाकारले अद्भुत ढङ्गले प्रस्ट पारेका छन्। यति मात्र होइन, कोरोनाजस्ता विश्वव्यापी महामारीको समयमा समाजमा फिजाइएको कृत्रिम भय र भ्रमलाई दृढ इच्छाशक्ति र सामान्य उपचारले जित्न सकिने मनोवैज्ञानिक यथार्थलाई पनि यहाँ निकै रोचक ढङ्गले समेटिएको छ। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र प्रखर कुरा, यस सङ्ग्रहले नेपाली राजनीतिको विद्रूप, अनैतिक र भ्रष्ट रूपलाई पूर्ण रूपमा नाङ्गेझार पारेको छ।
मसानघाटका अघोरी बाबाले जल्दै गरेको लासको विद्रूप मासुलाई समेत ‘स्वादिष्ट रोस्ट’ मानेर खाएजस्तै, देशका भ्रष्ट राजनीतिज्ञ र शासकहरूले देशको सम्पत्ति, राष्ट्रिय ढुकुटी, जनताको हक-अधिकार र न्यूनतम नैतिकता जे भेटे पनि आफ्नो व्यक्तिगत वा दलीय स्वार्थका लागि पचाइरहेको तीतो र वीभत्स सत्यलाई ‘अघोरी’ कथाले उजागर गरेको छ। विकासका नाममा खोला वा खोल्सो नै नभएको ठाउँमा पक्की पुल बनाएर बजेट सिध्याउने र पत्रकारले प्रश्न गर्दा ‘ग्लोबल वार्मिङ’ र ‘आगामी २०-३० वर्षपछिको दूरदर्शिता’ को मुकुण्डो भिराउने नगरप्रमुखको चलाखीले नीतिगत भ्रष्टाचारको पराकाष्ठा देखाउँछ।
त्यस्तै, निर्वाचनको ‘समानुपातिक प्रणाली’ जस्तो समावेशी अवधारणालाई नेता र कार्यकर्ताहरूले आफ्ना नातागोता, स्वास्नी र ‘आफ्ना मान्छे’ भर्ती गर्ने व्यक्तिगत क्लब बनाएको यथार्थ, र हिजो निरङ्कुश व्यवस्था विरुद्ध ज्यानको पर्वाह नगरी लड्ने क्रान्तिकारी योद्धा समयको फेरबदलसँगै आज भ्रष्टाचारको अभियोगमा जेलमा सडिरहेको मन्त्रीमा रूपान्तरण हुने राजनीतिक विचारको स्खलनले आजको नेपाली राजनीतिको असली र कुरूप अनुहार देखाउँछ।
देशमा आमूल परिवर्तनका लागि हतियार बोकेका तर राहत र समायोजन नपाई ‘बेपत्ता सूची’ मा जीवितै भौंतारिएका पूर्व लडाकुहरूको कारुणिक र उपेक्षित अवस्था, र सत्ताको दुरुपयोग गराई नयाँ मन्त्रीहरूलाई काठमाडौँमा अथाह सम्पत्ति कमाउन र मन्त्रालयको चलखेल गर्न ढोकाढोकामा पुग्ने ‘बिचौलिया’ वा दलालहरूको बिगबिगीमाथि कथाकारले निकै आक्रोशपूर्ण र कडा प्रहार गरेका छन्।
राजनीतिको चक्रव्यूहमा फसेर अनेक पार्टी चहार्दा पनि कुनै लाभ नपाई स्वतन्त्र बस्न खोज्ने नागरिकलाई समेत देशको राजनीतिक अफरको साटो बैंकको म्यानेजरले ऋणको किस्ता र ब्याज तिर्न ताकेता गर्दै फोन आउने सन्दर्भले समकालीन मध्यमवर्गीय नेपालीको आर्थिक सङ्कटलाई बडो गम्भीरताका साथ प्रस्तुत गरेको छ।
समग्रमा, यो कथासारले समकालीन नेपाली समाजको पर्यावरण, विकृत राजनीति, मानवीय सम्बन्धको तीव्र क्षयीकरण, बजारवाद र प्रशासनिक उदासीनतालाई ऐना देखाउँदै मानव कल्याणका लागि ‘सद्बुद्धि’ र उच्च मानवीय संस्कारको उत्कट खोजी गरेको छ।
- विषयवस्तुको छनोट र सृजनशीलताको गहिराइ:
- लघुकथा सिद्धान्त र पद्धतिको कसीमा घिमिरेको सृजनशीलताको सबैभन्दा सबल र प्रशंसनीय पक्ष समकालीन समाजको जीवन्त यथार्थलाई अचूक ढङ्गले पक्रनु हो।
- उहाँले आफ्ना लघुकथाहरूमा कल्पनातर्फ वा कुनै रोमान्टिक लोकतर्फ नभई चितवन र समग्र नेपाली परिवेशको माटो, पर्यावरण र जनजीवनसँग जोडिएका ज्वलन्त विषयवस्तु रोज्नुभएको छ। उहाँको सृजनशीलता दार्शनिक गाम्भीर्यदेखि लिएर सामान्य नागरिकको दैनिक प्रशासनिक र व्यावहारिक सङ्कटसम्म फैलिएको छ।
- नवपुस्तामा बढ्दै गएको सम्बन्धहरूको उपभोक्तावादी दृष्टिकोण, जहाँ विमल र शोभाको सम्बन्धलाई लिएर विनिताले आफ्नो वैवाहिक जीवन निष्कण्टक राख्न आर्थिक प्रलोभन देखाउँछिन्, वा प्रमोद र उर्मिलाको संवादमार्फत प्रेम र विवाहलाई संवेदनामा भन्दा बढी व्यावहारिक ‘विकल्प’का रूपमा हेर्ने प्रवृत्तिलाई लेखकले बडो कलात्मकताका साथ प्रस्तुत गर्नुभएको छ। रूढिवादी एवं पितृसत्तात्मक सोचका कारण दम्पतीबिच उत्पन्न हुने अविश्वासको सङ्कट र ४५ वर्षको उमेरमै मासु, मदिरा र विलासितामा लिप्त भएर आफ्नै शरीरप्रति घात गर्ने ‘घाती’ चरित्रहरूको सिर्जना गर्नु उहाँको उच्च सृजनशीलता र सामाजिक सचेतताको बलियो परिचय हो।
- -* पात्रविधान, आन्तरिक द्वन्द्व र चरित्रमाथिको न्याय:
- लघुकथा विधामा संरचनात्मक सीमितताका कारण पात्रहरू निकै थोरै हुन्छन्, तर उनीहरूको भूमिका अत्यन्त तीव्र, प्रभावकारी र प्रतीकात्मक हुन्छ। घिमिरेले आफ्ना पात्रहरूको आन्तरिक तथा बाह्य द्वन्द्वलाई निकै न्यायपूर्ण, मनोवैज्ञानिक र समाजशास्त्रीय ढङ्गले उत्खनन गरेका छन्। दुःख झेलिरहेका स्वाभिमानी स्रष्टा, परदेशिएको छोराको बाटो हेर्दाहेर्दै प्राण त्याग्ने विवश आमा, र परिवारप्रतिको जिम्मेवारी बोधले पिरोलिएर मृत्युको मुखबाट फर्कने पात्रहरूको माध्यमबाट उहाँले मानवीय संवेदनाको गहिरो उत्खनन गर्नुभएको छ।
- विशेषगरी नारी पात्रहरूको छनोट र तिनीहरूको मनोविज्ञान चित्रणमा लेखक निकै प्रगतिशील र सचेत देखिनुहुन्छ। छोराकै चाहना राख्ने पितृसत्तात्मक समाज र विनाकारण चरित्र र सत्यता प्रमाणित गर्न डिएनए परीक्षणको माग गर्ने पति अजयसामु आत्मसमर्पण नगरी, डिएनए रिपोर्ट आएपछि शङ्कालु पतिसँग सम्बन्ध विच्छेद (डिभोर्स) गर्ने दृढ र क्रान्तिकारी निर्णय सुनाउने अनिता र ३ वर्षअघि सम्बन्धविच्छेद भइसकेपछि बस यात्रामा भेटिएको पूर्वपतिले पुनः सम्बन्ध सुधार्न गरेको चिया खाने प्रस्तावलाई निकै छोटो र औपचारिक उत्तर दिँदै ठाडो अस्वीकार गर्ने सरिताजस्ता नारी पात्रहरू सिर्जना गरेर लेखकले आधुनिक नारी चेतना, नारी अस्तित्व र स्वाभिमानमाथि पूर्ण न्याय गर्नुभएको छ। उहाँका पात्रहरू भाग्यवादी होइनन्, बरु परिस्थितिसँग लड्ने र आफ्ना निर्णयमा अडिग रहने जीवन्त मानिस हुन्।
