२०८३जेष्ठ २५, साेमबार

© कृष्णप्रसाद खनाल ( वैद्य )

श्रीखबर/सामाजिक सञ्जालको विस्तारसँगै स्वास्थ्यसम्बन्धी सूचनाहरूको बाढी आएको छ। फेसबुक, युट्युब, टिकटक र अन्य माध्यमहरूमा विभिन्न व्यक्तिहरूले आफूलाई स्वास्थ्य विज्ञझैँ प्रस्तुत गर्दै आयुर्वेदिक औषधि, जडीबुटी र योगका बारेमा अनेक दाबी गरिरहेका छन्। तीमध्ये सबैभन्दा धेरै दोहोरिने एउटा भ्रमपूर्ण भनाइ हो— “आयुर्वेदिक औषधिले कुनै साइड इफेक्ट गर्दैन।”

यो भनाइ वैज्ञानिक, चिकित्सकीय र व्यवहारिक तीनै दृष्टिले गलत छ। अझ दुःखको कुरा, यस्तो गलत प्रचारको प्रभावमा परेर धेरै मानिसले चिकित्सक वा आयुर्वेदिक स्वास्थ्यकर्मीकाे परामर्शबिना जडीबुटी तथा आयुर्वेदिक औषधि सेवन गरिरहेका छन्। कतिपयले त सामाजिक सञ्जालमा कसैले भनेकै भरमा रोगको उपचार आफैँ गर्न खोजिरहेका छन्। यो प्रवृत्ति अत्यन्त खतरनाक छ।

* आयुर्वेदिक औषधि पनि औषधि नै हो-

आयुर्वेद प्रकृतिमा आधारित चिकित्सा प्रणाली हो। यसमा प्रयोग हुने जडीबुटी, खनिज तथा अन्य पदार्थहरूको निश्चित गुण, प्रभाव, मात्रा र प्रयोगविधि हुन्छ। कुनै पनि पदार्थले शरीरमा प्रभाव पार्छ भने त्यसका सकारात्मक र नकारात्मक दुवै सम्भावना रहन्छन्। उदाहरणका लागि, धेरै मानिसले सामान्य रूपमा प्रयोग गर्ने केही जडीबुटीहरू पनि अत्यधिक मात्रा वा अनुपयुक्त अवस्थामा सेवन गर्दा कलेजो, मिर्गौला, रक्तचाप, पाचन प्रणाली तथा अन्य अंगहरूमा प्रतिकूल असर पुर्‍याउन सक्छन्। गर्भवती महिला, दीर्घरोगी, बालबालिका तथा वृद्धवृद्धामा त झन् विशेष सावधानी आवश्यक हुन्छ। त्यसैले “प्राकृतिक हो, त्यसैले हानि गर्दैन” भन्ने सोच आफैँमा भ्रम हो।

* सामाजिक सञ्जालका ‘स्वघोषित विज्ञ’को जोखिम-

आजकल केही व्यक्तिहरू सामान्य तालिम, गोष्ठी वा सीमित अनुभवका आधारमा आफूलाई स्वास्थ्य गुरु, योगाचार्य, जीवन प्रशिक्षक वा जडीबुटी विशेषज्ञका रूपमा प्रस्तुत गरिरहेका छन्। उनीहरूले कुनै वैज्ञानिक प्रमाणबिना रोग निको हुने दाबी गर्छन्। कतिपयले मधुमेह, उच्च रक्तचाप, क्यान्सर, मिर्गौला रोगदेखि मानसिक रोगसम्मको उपचार आफ्ना भिडियोमार्फत सुझाउने गर्छन्। यस्ता सल्लाहहरू व्यक्तिगत स्वास्थ्य अवस्था, उमेर, रोगको प्रकृति, प्रयोग भइरहेको अन्य औषधि र शारीरिक अवस्थालाई ध्यानमा नराखी दिइएका हुन्छन्। एक व्यक्तिलाई उपयुक्त भएको कुरा अर्को व्यक्तिका लागि हानिकारक हुन सक्छ। स्वास्थ्य विज्ञानमा एउटै रोग भएका दुई व्यक्तिको उपचारसमेत फरक हुन सक्छ। त्यसैले सामाजिक सञ्जालको सामान्य सुझावलाई व्यक्तिगत चिकित्सकीय सल्लाहका रूपमा लिनु गलत हुन्छ।

*जडीबुटीको गलत प्रयोगले निम्त्याउने समस्या –

आफूखुशी आयुर्वेदिक औषधि वा जडीबुटी सेवन गर्दा निम्न समस्या देखिन सक्छन्–

-रोगको सही निदान हुन नसक्ने

-वास्तविक रोग लुकिएर जटिल बन्ने

-कलेजो तथा मिर्गौलामा असर पर्ने

-एलर्जी तथा विषाक्त प्रतिक्रिया हुने

-अन्य एलोपेथिक वा आयुर्वेदिक औषधिसँग

-प्रतिकूल अन्तरक्रिया हुने

-गर्भवती महिला तथा दीर्घरोगीमा गम्भीर

-स्वास्थ्य समस्या देखिने

समयमै उपचार नपाउँदा रोग जटिल बन्ने कतिपय अवस्थामा रोग निको पार्ने आशामा गरिएको घरेलु वा जडीबुटी उपचारले अस्पतालसम्म पुग्नुपर्ने अवस्था सिर्जना गरेको उदाहरणहरू पनि प्रशस्त छन्।

* योग पनि विज्ञको निर्देशनमा मात्र-

योग स्वास्थ्यका लागि लाभदायक विधि हो। तर सबै योगासन सबैका लागि उपयुक्त हुँदैनन्। मेरुदण्ड, मुटु, रक्तचाप, जोर्नी वा अन्य स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिले आफूखुशी युट्युब हेरेर जटिल आसन गर्दा थप समस्या निम्तिन सक्छ।

योगको मूल उद्देश्य शरीर र मनको सन्तुलन हो, प्रदर्शन गर्नु होइन। त्यसैले प्रशिक्षित व्यक्तिको निगरानी र आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाको मूल्याङ्कनपछि मात्र योग अभ्यास गर्नुपर्छ। जिम्मेवार बन्न आवश्यक स्वास्थ्यसम्बन्धी सूचना सुन्नु राम्रो कुरा हो। तर सूचना र उपचार एउटै कुरा होइनन्। फेसबुक, युट्युब वा टिकटकमा सुनेको भरमा औषधि सेवन गर्नु भनेको आफ्नो स्वास्थ्यमाथि अनावश्यक प्रयोग गर्नु हो।

आयुर्वेद एक समृद्ध, वैज्ञानिक र व्यवस्थित चिकित्सा पद्धति हो। यसको प्रभावकारिता योग्य आयुर्वेद चिकित्सक वा वैद्यको परामर्श, उचित निदान, सही मात्रा र निर्धारित विधिमा निर्भर हुन्छ। जथाभावी प्रयोगले आयुर्वेदको होइन, प्रयोगकर्ताको स्वास्थ्यलाई हानि पुर्‍याउँछ। निष्कर्ष आयुर्वेदिक औषधिले साइड इफेक्ट गर्दैन भन्ने धारणा भ्रमपूर्ण र भ्रामक छ।

कुनै पनि औषधि जस्तै आयुर्वेदिक औषधिको पनि उचित प्रयोग र सावधानी आवश्यक हुन्छ। सामाजिक सञ्जालका अप्रमाणित दाबीभन्दा योग्य स्वास्थ्यकर्मीको परामर्शलाई प्राथमिकता दिनु नै बुद्धिमानी हो। स्वास्थ्य जीवनको आधार हो। त्यसैले सुनेको भरमा होइन, विज्ञान, प्रमाण र विशेषज्ञको सल्लाहका आधारमा मात्र औषधि प्रयोग गरौँ।

( विगत २५ वर्षदेखि स्वास्थ क्षेत्रमा कार्यरत लेखक कृष्णप्रसाद खनाल रजिस्टर्ड आयुर्वेद स्वास्थ्यकर्मी (दर्ता नम्बर – ५००१) हुन्।)