२०८३ जेष्ठ ५, साेमबार

@ कृष्ण खनाल

श्रीखबर/ नेपालको समकालीन राजनीतिमा कहिलेकाहीँ यस्ता प्रस्तावहरू सार्वजनिक हुन्छन्, जसले औपचारिक राजनीतिक बहसभन्दा धेरै गहिरो सामाजिक र मनोवैज्ञानिक अर्थ बोकेका हुन्छन्। धरानका पूर्वमेयर तथा हाल प्रतिनिधिसभा सदस्य हर्क साम्पाङले प्रतिनिधिसभाको बैठकमा राखेको प्रस्ताव त्यस्तै एउटा असाधारण राजनीतिक हस्तक्षेप हो।

जेनेरेसन–जेड (जेन–जी) विद्रोहपछि बनेको अन्तरिम सरकारको नेतृत्वमा सम्पन्न निर्वाचनबाट प्रतिनिधिसभामा पुगेका साम्पाङले जेष्ठ ४ गतेको संसद बैठकमा एउटा अत्यन्त प्रतीकात्मक र अर्थपूर्ण माग अघि सारे।

विद्रोहका क्रममा व्यक्तिका अर्बौँ–खर्बौँ निजी सम्पत्तिसँगै सिंहदरबार, सर्वोच्च अदालत, राष्ट्रपति भवनलगायत राज्यका प्रमुख संरचनाहरू ध्वस्त भएका थिए। यही पृष्ठभूमिमा उनले जलेको सिंहदरबारको एउटा भवन वा केही भाग आफ्नो नेतृत्वको श्रमशक्ति पार्टी मार्फत राज्यको आर्थिक लगानीबिना नागरिकको श्रमदानबाट पुनर्निर्माण गर्न अनुमति दिन सरकारसँग आग्रह गरे

यो केवल भवन बनाउने प्रस्ताव होइन; यो राज्य, नागरिक र श्रमबीचको सम्बन्धलाई पुनर्परिभाषित गर्ने वैचारिक प्रस्ताव हो। श्रमको शक्ति र वैकल्पिक राजनीतिक संस्कृति हर्क साम्पाङको राजनीतिक पहिचान नै श्रमदान, सामुदायिक सहभागिता र स्वावलम्बनमा आधारित छ।

धरानमा खानेपानी, हरियाली र सार्वजनिक संरचनाहरू निर्माण गर्दा उनले हजारौँ नागरिकलाई स्वेच्छिक श्रममा सहभागी गराएका थिए। यसले उनले स्थापित गरेको राजनीतिक शैलीलाई स्पष्ट गर्छ—राजनीति केवल सत्ता सञ्चालन होइन, सामूहिक श्रमद्वारा सामाजिक रूपान्तरण हो।

सामाजिक आन्दोलनका सिद्धान्तकारहरूले यसलाई participatory politics अर्थात् सहभागितामूलक राजनीति भन्छन्। यस अवधारणामा नागरिकहरू चुनावका मतदाता मात्र होइनन्; उनीहरू समाज निर्माणका प्रत्यक्ष सहनिर्माता हुन्छन्। साम्पाङको प्रस्तावले यही सन्देश दिन्छ कि राष्ट्रिय सम्पत्तिको पुनर्निर्माण सरकार वा ठेकेदारले मात्र होइन, नागरिक स्वयंले पनि गर्न सक्छन्।

समाजशास्त्रीहरूका अनुसार कुनै पनि विद्रोहपछि समाज दुई बाटोमा जान सक्छ—

*एक, ध्वंस र प्रतिशोधतर्फ

*दुई, पुनर्निर्माण र सृजनातर्फ।

साम्पाङको प्रस्ताव दोस्रो मार्गको प्रतिनिधि हो। जेन–जी विद्रोहले पुराना संरचना भत्कायो। तर भत्किएका संरचनाहरूलाई पुनः उभ्याउने जिम्मेवारी कसले लिन्छ भन्ने प्रश्न अझै खुला छ।

यही सन्दर्भमा साम्पाङले “राज्यलाई पुनः जनताकै हातबाट निर्माण गरौँ” भन्ने सन्देश दिएका छन्। यसले विध्वंसलाई सिर्जनामा बदल्ने सामाजिक ऊर्जा उत्पन्न गर्न सक्छ। ध्वंसको पीडालाई श्रमको गर्वमा रूपान्तरण गर्ने क्षमता यस प्रस्तावमा निहित छ।

नेपालमा राष्ट्रवाद प्रायः नारामा सीमित हुने गरेको आलोचना सुनिन्छ। तर साम्पाङको प्रस्तावले राष्ट्रवादलाई व्यवहारमा उतार्ने प्रयास गरेको छ। सिंहदरबार केवल प्रशासनिक भवन होइन; यो नेपालको राज्यसत्ता र सार्वभौमिकताको प्रतीक हो। त्यही प्रतीकात्मक संरचना नागरिकको श्रमले पुनर्निर्माण गर्ने अवधारणाले राष्ट्रप्रतिको भावनात्मक सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ। यसले राष्ट्रवादलाई भाषणबाट श्रममा, नाराबाट कर्ममा, र भावनाबाट व्यवहारमा रूपान्तरण गर्ने संकेत दिन्छ।

याे सन्देश लहडी देखिने हर्क साम्पाङकाे परिपक्वताकाे प्रदर्शन हाे । जहाँ राष्ट्रवादकाे नयाँ परिभाषा झल्केकाे छ। सामाजिक पूँजी र विश्वासको पुनर्स्थापना राजनीतिशास्त्री Robert Putnam ले समाजको उन्नतिका लागि “सामाजिक पूँजी” अर्थात् विश्वास, सहकार्य र पारस्परिक उत्तरदायित्व अपरिहार्य हुने बताएका छन्।

नेपालमा भ्रष्टाचार, दलगत स्वार्थ र प्रशासनिक अकर्मण्यताका कारण राज्यप्रतिको जनविश्वास कमजोर हुँदै आएको छ। यस्तो अवस्थामा श्रमदानमार्फत राष्ट्रिय संरचना निर्माण गर्ने प्रस्तावले नागरिक र राज्यबीचको विश्वास पुनर्जीवित गर्न सक्छ। जब मानिसहरूले आफ्नै हातले राष्ट्रिय सम्पत्ति निर्माण गर्छन्, उनीहरू त्यसप्रति स्वामित्व, गर्व र जिम्मेवारीको भावना राख्छन्। यसले सामाजिक ऐक्यबद्धता बलियो बनाउँछ। विकासको लागत घटाउने वैकल्पिक मोडल नेपालमा विकास आयोजनाहरू प्रायः ढिलाइ, अनियमितता र लागत वृद्धिका समस्याबाट ग्रस्त छन्।

साम्पाङको प्रस्तावले विकासको अर्को मोडल देखाउँछ—न्यून आर्थिक लागत, उच्च नागरिक सहभागिता। यद्यपि सिंहदरबारजस्तो संवेदनशील संरचनाको निर्माणमा प्राविधिक, सुरक्षा र कानुनी पक्ष अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। त्यसैले पूर्ण रूपमा श्रमदानमा मात्र निर्भर हुनु व्यावहारिक नहुन सक्छ। तर प्रतीकात्मक रूपमा नागरिक सहभागितालाई संस्थागत गर्ने सोच आफैँमा महत्वपूर्ण छ। युवापुस्तालाई सकारात्मक दिशातर्फ जेन–जी विद्रोहले युवाको आक्रोश र परिवर्तनको आकांक्षा प्रकट गरेको थियो। तर आक्रोशलाई केवल विध्वंसमा सीमित राख्दा समाज दीर्घकालीन अस्थिरतामा फस्न सक्छ।

साम्पाङको प्रस्तावले युवालाई नयाँ सन्देश दिन्छ—“तिमीहरूले भत्काउन सक्छौ भने बनाउन पनि सक्छौ।” यो सन्देश समाजशास्त्रीय दृष्टिले अत्यन्त शक्तिशाली छ। यसले युवाको ऊर्जा, रचनात्मकता र राष्ट्रिय जिम्मेवारीलाई एकै ठाउँमा जोड्छ।

समाजशास्त्री Émile Durkheim का अनुसार समाज साझा प्रतीक र सामूहिक चेतनाले बाँधिएको हुन्छ। सिंहदरबारको पुनर्निर्माणमा जनसहभागिता आफैँमा एउटा राष्ट्रिय अनुष्ठानजस्तै बन्न सक्छ, जसले विभाजित समाजलाई पुनः एकताबद्ध गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ। यसले राजनीति भनेको केवल नीतिगत बहस वा सत्ता संघर्ष मात्र होइन, साझा सपनालाई मूर्त रूप दिने सामूहिक प्रयास पनि हो भन्ने सन्देश दिन्छ।

निष्कर्ष : नयाँ नेपालको निर्माण दर्शन हर्क साम्पाङको संसदमा राखिएको प्रस्ताव केवल प्रशासनिक अनुमति माग होइन। यो श्रमको सम्मान, नागरिक सहभागिता, वैकल्पिक विकास मोडल, पुनर्निर्माणको संकल्प र राष्ट्रप्रतिको गहिरो प्रतिबद्धताको घोषणापत्र हो। यस प्रस्तावमा भावुकता छ, प्रतीकात्मकता छ जहाँबाट नयाँ नेपालकाे मिर्मिरे देख्न सकिन्छ।

( श्रीखबरका सम्पादक/ प्रकाशक कृष्ण खनाल समाजशास्त्रमा स्नातकोत्तर पत्रकार हुन्।)