२०८३ बैशाख १४, मँगलबार
@ कृष्ण खनाल
श्रीखबर/ नेपालको निजामती सेवामा बिदा व्यवस्थाबारे बहस नयाँ होइन, तर यसपटक उठेको प्रस्ताव केही फरक छ—मानव जीवनका सबैभन्दा संवेदनशील र आधारभूत पक्षसँग जोडिएको।
उपसचिव विष्णु प्रभा सापकोटाले सुझावले राज्यले अघि सारेको बिदालाई केवल आराम वा औपचारिक हकको रूपमा होइन, जीवनचक्र र उत्पादनसँग गाँसिएको नीतिगत विषयका रूपमा पुनर्विचार गर्न आग्रह गरेको छ।
विज्ञ व्यक्तित्व सापकोटाले अघिसारेकाे सुझाव केवल सुझाव मात्र नभएर समाज, सभ्यता र मानवीय भावनासमेतलाई समेटिएको छ। सरकारी सेवामा अव्वलता हासिल गरिरहनुभएका विष्णु प्रभाले कर्मचारीले प्राप्तगर्ने बिदाकाे अैाचित्य र आवश्यकता समेतलाई उठान गर्नुभएको छ।
१. विवाह बिदा: सम्बन्धको सुरुवातलाई सम्मान –
विवाह केवल व्यक्तिगत घटना होइन, सामाजिक र सांस्कृतिक संरचनाको आधार हो। जीवनमा प्रायः एकपटक हुने यो महत्वपूर्ण मोडमा राज्यले कर्मचारीलाई पर्याप्त समय दिनु भनेको परिवार संस्थालाई सुदृढ बनाउनु हो।
अहिले सुत्केरी बिदा र सुत्केरी स्याहार बिदाको व्यवस्था छ, जुन सन्तान जन्मिएपछि दिइने सहयोग हो। तर सन्तान जन्मिने आधार—विवाह—का लागि छुट्टै बिदा नहुनु नीतिगत अपूर्णता जस्तो देखिन्छ। कम्तीमा १५ दिनको विवाह बिदाले: नवदम्पतीलाई एकअर्कासँग समय बिताउने अवसर दिन्छ मानसिक, भावनात्मक सम्बन्ध बलियो बनाउँछ ‘हनिमुन’ जस्ता गतिविधिमार्फत पर्यटन र सेवा क्षेत्रमा आर्थिक चलायमानता बढाउँछ आजको पुस्ता करियर सेट भएपछि मात्र विवाह गर्ने सोचमा छ।
तथ्यांकले देखाउँछ कि लोक सेवा आयोगमा दरखास्त दिने करिब ५५% युवाहरू अविवाहित छन्। यस्तो अवस्थामा विवाहलाई सहज र सम्मानजनक बनाउने नीतिगत प्रोत्साहन आवश्यक देखिन्छ।
२. खेतीपाती बिदा: माटोसँगको सम्बन्ध पुनःस्थापना-
नेपाल अझै पनि कृषिप्रधान देश हो, तर विडम्बना—खेती गर्ने जनशक्ति गाउँमा घट्दो छ। लोक सेवा आयोगकै तथ्यांक अनुसार दरखास्त दिने करिब ७४% उम्मेदवार किसान परिवारबाट आएका छन्। उनीहरू सरकारी सेवामा पुगेपछि माटोसँगको सम्बन्ध क्रमशः टुट्दै जान्छ।
वर्षमा कम्तीमा १२ दिन ‘खेतीपाती बिदा’:
कर्मचारीलाई आफ्नै जमिन र गाउँसँग जोड्ने माध्यम बन्न सक्छ परिवारको कृषि कार्यमा योगदान गर्न अवसर दिन्छ उत्पादन र उत्पादकत्व वृद्धि गर्न सघाउँछ कृषि पेशालाई सम्मानजनक बनाउने सन्देश दिन्छ यो बिदा केवल कामबाट छुट्टी होइन—पहिचान र जरा सम्झिने अवसर हो।
३. बिदा पुनर्संरचना:
धेरै होइन, सन्तुलित नयाँ बिदा थप्ने कुरा आउँदा प्रश्न उठ्छ—के यसले कामकाज प्रभावित पार्दैन? यहाँ प्रस्तावको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष छ—अहिलेको कुल बिदा संरचनालाई पुनरावलोकन गर्ने।
वर्षमा करिब ३० दिन हाराहारी बिदा हुने वर्तमान व्यवस्थालाई घटाएर १२–१५ दिनमा सीमित गर्दै, त्यस भित्रै विवाह र खेतीपाती जस्ता लक्षित बिदा समावेश गर्ने सोच प्रस्तुत गरिएको छ। आज सडक सञ्जाल विस्तार भएको छ, डिजिटल माध्यमले दूरी घटाएको छ।
त्यसैले लामो ‘घर बिदा’को आवश्यकता पहिले जस्तो छैन। बरु उद्देश्यपरक बिदा—जसले व्यक्ति र समाज दुबैलाई फाइदा पुर्याउँछ—त्यसतर्फ ध्यान दिनु उपयुक्त देखिन्छ।
निष्कर्ष: बिदा केवल आराम होइन, नीति पनि हो विवाह र कृषि—यी दुई पक्ष नेपाली समाजका मेरुदण्ड हुन्। एउटा सम्बन्धको सुरुवात हो, अर्को जीवन धान्ने आधार। निजामती सेवामा यी पक्षलाई समेट्ने गरी बिदा नीतिमा सुधार गर्नु समयसापेक्ष मात्र होइन, आवश्यक पनि देखिन्छ। विवाह बिदाले सम्बन्धलाई समय दिन्छ, खेतीपाती बिदाले जरा सम्झाउँछ। दुवैले मिलेर कर्मचारीलाई मात्र होइन, समाजलाई पनि सुदृढ बनाउन सक्छन्। अब प्रश्न नीति निर्माताहरूका लागि हो—के बिदालाई केवल सुविधा ठान्ने कि सामाजिक रूपान्तरणको साधन?
(विष्णु प्रभा सापकोटा अख्तियार, स्थानीय निकायका साथै मन्त्रालयका विभिन्न विभागहरुमा सफल कर्मचारीकाे अनुभवका साथै कुशल लेखक/ प्रशिक्षककाे समेत अनुभवमा दखलता राख्नुहुन्छ।)
