२०८२ माघ १, बिहीबार

@ कृष्ण खनाल

श्रीखबर/ आज माघकाे शुरुदिन । नेपाली समाजमा यो दिन माघे सक्रान्ति का नामले चिनिन्छ भने शास्त्रीय भाषामा यसलाई मकर सक्रान्ति भनिन्छ।

सूर्य धनु राशिबाट मकर राशिमा प्रवेश गर्ने यो दिन केवल खगोलीय घटना मात्र होइन—यो दिन सामाजिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक अर्थमा पनि गहिरो महत्त्व बोकेको छ।

विशेषगरी थारु समुदायका लागि माघे सक्रान्ति नयाँ वर्षको सुरुवात, सामुदायिक नेतृत्व चयन (बडघर छनोट) र सामाजिक सम्झौताको नवीकरणको दिन हो।

* मकर सक्रान्ति : शास्त्रीय अर्थ र सूर्यको राजनीति वैदिक परम्पराअनुसार सूर्य आत्मा, चेतना र राज्यशक्तिको प्रतीक हो। सूर्य दक्षिणायनबाट उत्तरायणतर्फ प्रवेश गर्ने क्षणलाई शुभ मानिन्छ।

शास्त्रीय उद्धरण :

“उत्तरायणं देवयानं, दक्षिणायनं पितृयानम्।” — ऋग्वेद परम्परा अर्थात्, उत्तरायण देवताको मार्ग हो—ज्ञान, चेतना र उन्नतिको संकेत। यही कारण मकर सक्रान्तिलाई शास्त्रमा पुण्यकाल भनिएको छ।

मनुस्मृतिमा उल्लेख छ : “माघे मासि रविः कुम्भे, स्नानं यः कुरुते नरः । सर्वपापविनिर्मुक्तः, स याति परमां गतिम् ॥” यसले माघ महिनालाई आत्मशुद्धि र सामाजिक पुनर्जागरणसँग जोड्छ।

माघे सक्रान्ति : समाजशास्त्रीय दृष्टिकोण समाजशास्त्रमा पर्वहरू केवल धार्मिक आस्था होइनन्—ती सामाजिक संरचना पुनर्गठनका उपकरण हुन्।

माघे सक्रान्तिले तीन तहमा सामाजिक भूमिका खेल्छः समयको पुनर्संरचना – पुरानो वर्षको अन्त्य र नयाँ सामाजिक चक्रको सुरुवात सत्ताको पुनःवितरण – नयाँ नेतृत्व, नयाँ जिम्मेवारी सामुदायिक ऐक्यबद्धता – साझा भोजन, साझा निर्णय एमिल दुर्खाइमको शब्दमा, “Rituals renew the collective conscience.”

माघे सक्रान्ति त्यही collective conscience नवीकरण गर्ने पर्व हो। थारु समुदाय र बडघर परम्परा : मौलिक लोकतन्त्र थारु समुदायका लागि माघे सक्रान्ति सबैभन्दा महत्वपूर्ण दिन हो।

यही दिन बडघर (गाउँको सामुदायिक प्रमुख) चयन गरिन्छ। बडघर प्रणालीका विशेषता : लिखित संविधान नभए पनि मौखिक सामाजिक सम्झौता चुनाव प्रचार होइन, सामाजिक विश्वासमा आधारित चयन बडघर शासक होइन, सेवक र समन्वयकर्ता यो प्रणाली आधुनिक लोकतन्त्रभन्दा पुरानो तर मूल्यमा अझ गहिरो छ।

राजनीतिशास्त्री जेम्स स्कटको अवधारणामा यो “everyday form of governance” हो—जहाँ सत्ता समुदायको नैतिक स्वीकृतिबाट आउँछ।

माघी भोजन :

वर्ग, श्रम र स्मृतिको राजनीति माघे सक्रान्तिमा खाने ढिक्री, चिचर, घोंगी, माछा, सुँगुरको मासु केवल स्वाद होइन—यी श्रम, भूमि र जीविकासँग जोडिएका सांस्कृतिक चिन्ह हुन्। घोंगी → नदी र श्रम ढिक्री → अन्न र महिला श्रम मासु → सामुदायिक भोज र बराबरी पिएर बोरद्युको भाषामा, “Food is a marker of social identity.” माघीको भोजन थारु समुदायको ऐतिहासिक पहिचान हो।

माघे सक्रान्ति र सामाजिक न्याय इतिहासमा थारु समुदाय कमैया, कमलरी जस्ता शोषणकारी संरचनाबाट पीडित रहँदै आएको छ। माघे सक्रान्ति उनीहरूका लागि केवल पर्व होइन—स्वाधीनताको स्मृति र प्रतिरोधको प्रतीक पनि हो।

यस दिन गरिने सामूहिक छलफल, निर्णय र बडघर चयनले सामाजिक न्यायको अभ्यास गर्दछ—जहाँ आवाज, श्रम र सम्मान बराबरी हुन्छ।

पर्वभन्दा ठूलो पाठ माघे सक्रान्ति हामीलाई सिकाउँछ— समय केवल पात्रो होइन, सामाजिक सम्झौता हो नेतृत्व सत्ता होइन, जिम्मेवारी हो संस्कृति केवल परम्परा होइन, राजनीति र प्रतिरोध पनि हो शास्त्र, समाज र समुदाय—तीनै तहमा माघे सक्रान्ति आज पनि जीवित छ।

अत: माघे सक्रान्तिको शुभकामना केवल शब्दमा होइन, थारु समुदायको सम्मान, समावेशी नीति र सांस्कृतिक अधिकारको प्रत्याभूति मार्फत सार्थक हुनेछ।

(समाजशास्त्रमा स्नातकोत्तर लेखक -पत्रकार कृष्ण खनाल आयुर्वेद विज्ञानका रजिष्टर्ड वैद्य समेत हुन्।)