@ कृष्ण खनाल
२०८२ कार्तिक ११, मँगलबार
नेपालको आधुनिक राजनीतिमा शेरबहादुर देउवा एउटा लामाे अध्याय हुन् — जसले विद्यार्थी राजनीतिबाट सुरु गरेर देशको कार्यकारी नेतृत्वसम्मको यात्रा तय गरे।उनी पाँच पटक प्रधानमन्त्री बन्न सफल विश्वका केही गिनेचुने नेता मध्येका एक हुन्। सत्ताको उच्चतम बिन्दुमा पुगेका देउवाको राजनीतिक यात्रा अन्ततः जनआन्दोलनकै लहरमा थामिन पुग्नु, नेपालको राजनीतिक यथार्थ र पुस्तान्तरणको संकेत हो।
# विद्यार्थी जीवनबाट- राजनीतिक यात्रासम्म :-
शेरबहादुर देउवाको राजनीतिक प्रवेश त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा अध्ययनरत रहँदै विद्यार्थी राजनीतिबाट भएको हो। २०२८ सालतिरको विद्यार्थी आन्दोलनमा संलग्न हुँदै उनले नेपाली काँग्रेसको विद्यार्थी संगठन नेविसंघ स्थापना र विस्तारमा अग्रणी भूमिका खेले। विपी कोइरालाको लोकतान्त्रिक विचारधाराबाट प्रेरित देउवा तत्कालीन निरंकुश पञ्चायती व्यवस्थाको कट्टर विरोधी बने।
२०३६ सालको जनमत संग्रह, २०४६ सालको जनआन्दोलन हुँदै देउवा नेपाली काँग्रेसका उदयमान युवा नेताको रूपमा स्थापित भए।
# प्रधानमन्त्रीको यात्राः अवसर र चुनौती
२०५१ सालमा पहिलो पटक प्रधानमन्त्री बनेका देउवाले नेपालमा आर्थिक सुधार, निजीकरण र बहुदलीय पद्धतिको संस्थागत अभ्यासमा भूमिका खेले। तर उनको शासनकाल हरेकपटक विवादरहित रहेन।
२०५९ सालमा उनले संसद विघटन गरेर राजा ज्ञानेन्द्रसँग सहकार्य गरेपछि लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यताप्रति प्रश्न उठ्यो। त्यसपछि पनि २०७२ सालको संविधान जारी गर्ने क्रममा काँग्रेसले निर्णायक भूमिका खेलेको मानिन्छ। २०७४ र २०७९ सालमा बनेका गठबन्धन सरकारमा पनि उनको निर्णायक उपस्थिति रह्यो।
* सकारात्मक पक्षहरू
संघीय लोकतान्त्रिक प्रणालीको कार्यान्वयनमा भूमिका-
– देउवाको कार्यकालमा संघीय ढाँचाको प्रारम्भिक संरचना तयार भयो। संविधान जारी गर्ने ऐतिहासिक जिम्मेवारी काँग्रेसको नेतृत्वमा संविधानसभाबाट संविधान जारी गर्ने ऐतिहासिक क्षणमा देउवा निर्णायक थिए।
* राजनीतिक सहमतिको खोजीमा लचकता
उनले प्रतिस्पर्धी दलहरूसँग पनि सहकार्य गर्ने प्रवृत्ति देखाए, जसले अस्थिरताको बीचमा निरन्तरता सुनिश्चित गर्यो।
* मानवअधिकार र प्रेस स्वतन्त्रतामा प्रतिबद्धता
पञ्चायतकालदेखि नै स्वतन्त्रताको पक्षधरका रूपमा चिनिए।
# दुर्वल पक्षहरू
* निर्णय क्षमताको अभाव
– देउवामाथि हिच्किचाहट र ढिलासुस्तीको आरोप सधैं रह्यो।
– कर्मचारी र नातावाद पार्टीभित्र नातागोता र विश्वासपात्रको सीमित घेरामा निर्णय गर्ने प्रवृत्तिले काँग्रेसलाई विभाजित बनायो।
* आर्थिक असमानता र विकासको दृष्टि अभाव
– उनको कार्यकालमा ठूला नीतिगत कार्यक्रमको सट्टा शक्ति सन्तुलनमा बढी ध्यान दिइयो।
* पार्टी फुट र सत्ता मोह
– गिरिजाप्रसाद कोइरालासँगको टकरावपछि काँग्रेस (प्रजातान्त्रिक) बनाउँदै पार्टी फुटाउने निर्णयले उनको राजनीतिक नैतिकता प्रश्नमा ल्यायो।
* गगन– काेइराला परिवारसँगकाे द्वन्द्व र पार्टीभित्रको स्खलन
हालका वर्षहरूमा काँग्रेसभित्र युवा पुस्ता र परम्परागत नेतृत्वबीचको दूरी बढ्दै गयो। गगन थापा, विश्वप्रकाश शर्मा, शशांक कोइराला लगायतका नेताहरूले नयाँ नेतृत्वको माग अघि सार्दा देउवा आफ्नो पुरानो शक्ति सन्तुलनको रणनीतिमा अड्किए। युवापुस्ताले “जवाफदेही नेतृत्व” को माग गर्दा देउवा पक्षले “अनुभवको राजनीति” मा जोड दिए। यो पीढीगत द्वन्द्व अन्ततः पार्टीको जनाधारमा प्रत्यक्ष असर पार्ने बिन्दुमा पुग्यो।
* जेनजी आन्दोलन र राजनीतिक बिदाइ
२०८२ सालमा भड्किएको जेनजी आन्दोलन केवल सत्ता परिवर्तनको आन्दोलन रहेन यो पुरानो पुस्ता विरुद्धको युवा असन्तोषको विस्फोट बन्याे भ्रष्टाचार, नातावाद र दीर्घकालीन अस्थिरताप्रति युवाहरूको असहिष्णुता बढ्दै जाँदा देउवा नेतृत्वको काँग्रेस यसको मुख्य निशानामा पर्यो। राजधानीदेखि सुदूरपश्चिमसम्म युवाहरूले “पुराना दल हटाऊ” भन्ने नारामा उठेका थिए। त्यही आन्दोलनले शेरबहादुर देउवालाई केवल सत्ताबाट होइन, राजनीतिक जीवनकै अन्तिम चरणमा पु-यायो। उनले अन्ततः पार्टी नेतृत्वबाट राजीनामा दिए र सक्रिय राजनीतिबाट सन्न्यास लिने परिस्थिति सम्म पुर्यायाे ।
# इतिहासको सन्दर्भमा देउवा शेरबहादुर देउवाको जीवन संघर्ष, अवसर र विवादको मिश्रण हो। उनी न त केवल सफल लोकतान्त्रिक योद्धा हुन्, न त मात्र सत्ता–लोभी राजनीतिज्ञ। उनको भूमिका नेपाली लोकतन्त्रको निर्माणमा पनि रह्यो र यसको विकृतिमा पनि उनको योगदान कम छैन। तर, इतिहासको पाना लेखिन्छ परिणामले होइन, निरन्तर यात्राले। देउवाको राजनीतिक यात्रा त्यही निरन्तरताको कथा हो — जहाँ विद्यार्थी नेता शेरबहादुरले सुरु गरेको बाटो अन्ततः युवाहरूको आन्दोलनले बन्द गर्यो।
निष्कर्ष:-
शेरबहादुर देउवा नेपाली राजनीतिमा एउटा युगको प्रतिनिधि हुन्। उनी नेतृत्व, संघर्ष र विवादका प्रतीकका रूपमा रहिरहनेछन्। तर जेनजी आन्दोलन ले देखाएको पुस्तान्तरणको संकेतले यो स्पष्ट गर्यो — अब नेपालको राजनीति नयाँ सोच, नयाँ शैली र नयाँ पुस्ताको हातमा सर्न थालेको छ जसले भ्रष्टाचार मुक्त नयाँ नेपाल निर्माणमा नयाँ सारथी बन्न सकाेस् ।
( फाेटाे श्राेत: विभिन्न सञ्जाल तथा सँकलन बाट )
Advertisement
