२०८२ कार्तिक १० साेमबार

@ कृष्ण खनाल

आज छठ पर्व ।  सार्वजनिक बिदा दिएकाे राष्ट्रिय पर्व ।

पर्वहरू केवल धार्मिक अनुष्ठान होइनन्, तिनीहरू समाजकाे ऐक्यबद्धता, सहअस्तित्व र सामूहिक पहिचानका प्रतीक हुन्। यस्तै एक महान् आस्था र विश्वासको पर्व हो `छठ´— जसले तराई–मधेसदेखि पहाड र हिमालसम्मका नेपालीलाई एउटै विश्वास र संस्कृतिको सूत्रमा बाँधिरहेको छ।

# छठको उत्पत्ति र आध्यात्मिक पक्ष छठ पर्वको आरम्भ वैदिक कालदेखि भएको मानिन्छ। ऋग्वेदमा उल्लिखित सूर्योपासना र उषा देवी (प्रभातकी देवी) पूजासँग यसको सम्बन्ध जोडिन्छ। हिन्दु धर्मशास्त्र अनुसार छठी माई, सूर्यदेवकी बहिनी हुन्। उनी आरोग्यता, सन्तान, समृद्धि र सौभाग्यकी प्रतीक मानिन्छिन्।

चारदिनसम्म चल्ने यो पर्वको हरेक दिनले जीवनको शुद्धता, आत्मसंयम र प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता सन्देश दिन्छ।

# पर्वको सामाजिक संरचना र सहभागीता

छठ मुख्यतः तराई–मधेसका महिलाहरूले पालन गर्ने पर्व हो। तर अहिले यो भूगोल र जात–समुदाय पार गरेर राष्ट्रिय उत्सवको रूपमा विकसित भइसकेको छ। नदी, ताल, पोखरी, वा जलाशयको किनारमा बनाइने घाटहरू केवल धार्मिक स्थल होइनन्, समुदाय एकत्रित हुने सामाजिक स्थल हुन्।

छठमा देखिने सहयोग र साझा भावना समाजशास्त्रीय दृष्टिले collective effervescence (Émile Durkheim) को उत्कृष्ट उदाहरण हो — जसमा व्यक्तिगत अस्तित्व भन्दा सामूहिक चेतना बलियो रूपमा प्रकट हुन्छ। सहरका अपार्टमेन्टदेखि विदेशमा बस्ने नेपालीसम्म यस पर्वमा सामूहिक पूजामा सहभागी हुने चलनले सांस्कृतिक एकताको नयाँ रूप देखाएको छ।

# आस्था र पर्यावरणीय सन्देश छठ केवल धार्मिक कर्मकाण्ड होइन, यसमा पर्यावरण र प्रकृतिप्रतिको गहिरो सन्देश निहित छ।

सूर्य— जीवन र उर्जाको प्रतीकको पूजा गरेर मानिस प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता प्रकट गर्छ। जल अर्घ चढाउने प्रथा, सूर्यप्रकाश र जलशुद्धिकरणको वैज्ञानिक अर्थ पनि बोकेको छ। यस पर्वकाे क्रममा प्लास्टिक वा कृत्रिम वस्तुको प्रयोग घटाउने अभ्यासले अहिले पर्यावरणीय सचेतना बढाइरहेको छ।

# विश्वास, आत्मसंयम र नारीशक्ति छठ पर्वमा महिलाको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। उनीहरूले उपवास, शुद्धता र आत्मअनुशासनमार्फत परिवारको सुख, सन्तान र समृद्धिका लागि प्रार्थना गर्छन्।

यो केवल धार्मिक कर्तव्य होइन — नारी आस्था र आत्मशक्तिको सांस्कृतिक अभिव्यक्ति हो। महिलाहरूले कठिन उपवासका माध्यमबाट समाजलाई दृढता, संयम र श्रद्धाको पाठ सिकाउँछन्।

# राष्ट्रिय एकता र सांस्कृतिक विस्तार पहिले छठलाई केवल तराईवासीको पर्व भनेर बुझिन्थ्यो, तर अहिले देशका हरेक सहरमा यसको उल्लास फैलिएको छ। काठमाडौं, पोखरा, विराटनगरदेखि चितवन र सुर्खेतसम्म निर्माण भएका छठघाटहरूले देखाउँछन् — छठ

आज “क्षेत्रीय संस्कृति” होइन, राष्ट्रिय आस्था र सहअस्तित्वको प्रतीक बनिसकेको छ। सरकारले सार्वजनिक बिदा घोषणा गर्नु पनि यसको राष्ट्रिय मान्यताको प्रमाण हो।

# समाजमा छठले पारेको सकारात्मक प्रभाव सामाजिक समावेशिता: जात, वर्ग र धर्मभन्दा माथि उठेर सबैको सहभागिता। पर्यावरणीय चेतना: स्वच्छता, जलसंरक्षण र हरियालीको सन्देश। आर्थिक पक्ष: फलफूल, माटाका भाँडाकुँडा, घीउ, अरघका सामग्रीले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउँछ। सांस्कृतिक निरन्तरता: परम्पराको पुनरुत्थान र नयाँ पुस्तामा गर्वको भावना।

# निष्कर्ष छठ पर्व केवल सूर्य वा छठीमाईको आराधना मात्र होइन — यो जीवनप्रतिको आस्था, प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता र समाजप्रतिको एकताको प्रतीक हो। यो पर्वले नेपाली समाजलाई धर्मभन्दा माथिको विश्वास, आस्थाभन्दा गहिरो मानवीयता को सन्देश दिएको छ। साँच्चै, छठ अब केवल मधेसको होइन — सम्पूर्ण नेपालकै साझा गौरव र आस्था र विश्वासको पर्व हो।

(krishnakhanal056@ gmail.com)