२०८२ कात्तिक १०, आइतबार

@ कृष्ण खनाल

हालै सम्पन्न दुईदिने जेनजी आन्दोलनले सत्ता मात्र पल्टाएको छैन, यसले नेपालको राजनीतिक, सामाजिक र सांस्कृतिक चेतनामा गहिरो कम्पन ल्याएको छ।

यो आन्दोलनले एकातिर पुराना राजनीतिक दलप्रति आक्रोश प्रकट गर्‍यो भने अर्कातिर नयाँ पुस्ताको असन्तोष, सामाजिक माध्यमको शक्ति र जनतामा रहेको दविएको निराशा उजागर गर्‍यो।

# आन्दोलनको पृष्ठभूमि

सन् २००७ सालदेखि नेपालको राजनीतिक इतिहासमा हरेक आन्दोलनले कुनै न कुनै रूपान्तरण ल्याएको छ—राणा शासनको अन्त्यदेखि गणतन्त्र स्थापना हुँदै संघीय संरचनासम्म। तर जनजीवनमा देखिने सुधार भने सधैं अपूरो रह्यो। त्यसकै विस्तारजस्तै जेनजी आन्दोलन देखिन्छ—सत्ता र पुराना दलकाे भ्रष्ट कार्यशैली, राजनैतिक दलाल पुँजीवाद र असमान अवसर प्रणालीको विरुद्धमा नयाँ पुस्ताको विद्रोह।

सामाजिक सञ्जालमा सुरु भएको असन्तोष सडकमा उत्रँदा यसको रूप आन्दोलनमा परिणत भयो।

तर, यसको नेतृत्व संरचना अस्पष्ट र लक्ष्य अल्पकालीन रहेकाले कतिपयले यसलाई भावनात्मक विस्फोट को रूपमा व्याख्या गर्छन्।

# किन जन्मियो जेनजी आन्दोलन?

* राजनीतिक दलहरूप्रति असहिष्णुता र आक्रोश

– पुराना दलहरूको भ्रष्टाचार, नातावाद र अवसरवाद प्रति नयाँ पुस्ता वितृष्ण भयो।

* आर्थिक असमानता र बेरोजगारी

– शिक्षित युवाको ठूलो हिस्सा रोजगारीको अभावमा विदेशिन बाध्य।

* सूचना प्रविधिको प्रभाव

– TikTok, Facebook, Instagram जस्ता माध्यमले सूचना र भावनालाई तत्क्षण प्रसार गरे।

* सांस्कृतिक विद्रोहको रूप

– नयाँ पुस्ताले परम्परागत सत्ता संरचनालाई अस्वीकार गर्दै स्वतन्त्रताको स्वर खोज्यो।

# के ठीक?

युवाको राजनीतिक चेतना जागरण

– लामो समयपछिको पहिलो स्वतःस्फूर्त आन्दोलन जसले राजनीतिलाई युवाको मुद्दा बनायो।

* सत्ता र दलहरूको आत्ममूल्यांकन

– पुराना दलहरूमा पनि सुधार र आत्मपरीक्षणको आवश्यकता महसुस हुन थाल्यो।

* सार्वजनिक बहसको विस्तार

– भ्रष्ट्राचार, सुशासन, पारदर्शिता र नागरिक उत्तरदायित्वमाथि बहस सक्रिय भयो।

मिडिया र सामाजिक सञ्जालको लोकतान्त्रिक प्रयोग

– सूचनाको नियन्त्रण पुरानो सत्ता संरचनाबाट हट्दै नागरिकसम्म पुग्यो।

# के बेठीक?

* संगठन र नेतृत्वको अभाव

– स्पष्ट नीति, दीर्घकालीन दृष्टिकोण र वैकल्पिक नेतृत्व नहुँदा आन्दोलन स्थायित्व पाउन सकेन।

* भावनात्मक उर्जाको असंयम प्रयोग

– सरकारी सम्पत्ति जलाउने, आक्रामक प्रदर्शनजस्ता कार्यले आन्दोलनको नैतिक धरातल कमजोर बनायो।

* सामाजिक विभाजन र अफवाहको जोखिम

– गलत सूचना, षड्यन्त्र सिद्धान्त र डिजिटल प्रचारले आन्दोलनको विश्वसनीयता घटायो।

* राजनीतिक लाभ उठाउने प्रयास

– केही अवसरवादी समूहले जनभावनालाई आफ्नो राजनीतिक स्वार्थमा प्रयोग गर्न खोजे।

# समाजशास्त्रीय विश्लेषण:-

* समाजशास्त्रीहरूले यो आन्दोलनलाई “Post-ideological movement” भन्छन्—अर्थात् कुनै निश्चित विचारधारा होइन, भावनात्मक असन्तोष बाट जन्मिएको आन्दोलन।

यो डिजिटल जेनरेशन को स्वर हो—जसले परम्परागत सत्ता संरचना, अनुशासन र विचारधाराभन्दा बढी स्वतन्त्रता र तात्कालिक न्याय खोज्छ। तर समाजशास्त्रीय दृष्टिले यस्तो आन्दोलनले “संरचनात्मक सुधार” भन्दा “तात्कालिक उथलपुथल” बढी ल्याउने सम्भावना देखिन्छ, यदि यसले नीतिगत स्वरूप ग्रहण गर्न सकेन भने।

# निष्कर्ष

जेनजी आन्दोलनले नेपाली समाजमा नयाँ चेतनाको ढोका खोलेको छ—जनतामा सत्ता र सुशासनप्रतिको अधिकार चेतना बढाएको छ। तर आन्दोलन केवल “विरोध”मा सीमित रहे भने परिवर्तनको सम्भावना हराउनेछ।

अब आवश्यक छ — युवाको ऊर्जा र असन्तोषलाई नीतिगत सुधारमा रूपान्तरण गर्ने, नेतृत्व र संगठनको स्पष्ट ढाँचा विकास गर्ने, सामाजिक उत्तरदायित्वलाई प्राथमिकता दिने। जेनजी आन्दोलनको मूल्यांकन यसरी गर्न सकिन्छ—

– ठीक त्यो हो, जसले जनताको चेतना जगायो।

– बेठीक त्यो हो, जसले भावनालाई हिंसामा रूपान्तरण गर्‍यो।

नेपालको लोकतान्त्रिक यात्रामा यो एउटा नयाँ अध्याय हो—अपूर्ण तर सम्भावनापूर्ण।

( krishnakhanal056@gmail.com माे. 9849970216)