२०८२ असार २, साेमबार
© कृष्णप्रसाद खनाल
केहि समय अगाडि अमेरिका लगायत विभिन्न देशबाट ३०० भन्दा बढी नेपालीहरू जबर्जस्ती फिर्ता पठाइए। तीन महिनायता नै मेक्सिको हुँदै अवैध मार्गबाट अमेरिका प्रवेश गर्ने क्रममा पक्राउ परेर नेपाल फर्कन बाध्य पारिएका नेपालीहरूको संख्या ३५० नाघेको अध्यागमन विभागकाे तथ्यांक छ। त्रिभुवन विमानस्थलमा उनीहरूको अवतरणपछिको थकित, निराश र दयनीय अनुहारले वर्तमान आप्रवासन संकटको भयावहताकाे केहि हद झल्काएकाे छ।
नेपालको जनसंख्या करिब ३ करोड छ, जसमध्ये ५० लाखभन्दा बढी नेपाली हाल वैदेशिक रोजगारीमा रहेकाे श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालय, २०८० डाटाले देखाउँछ।नेपाल राष्ट्र बैंकको प्रतिवेदन अनुसार सन् २०२४/२५ मा रेमिट्यान्सबाट मात्रै १३ खर्ब रुपैयाँभन्दा बढी आम्दानी भएको छ, जुन नेपालको कुल गार्हस्थ उत्पादन (GDP) को २५% भन्दा बढी हिस्सा हो। यति धेरै रेमिट्यान्स भित्र्याएकोमा राज्य सञ्चालक र यसका सँयन्त्र हाैसिएकाे देखिन्छ । रेमिट्यान्समुखी अर्थतन्त्रले गर्दा राज्य नै युवालाई वैदेशिक रोजगारीमा जाने वातावरण बनाउन उत्साहित देखिन्छ।
तर, पछिल्लो जबर्जस्ती फर्काइएका युवा र उनीहरूका परिवारले भोगेको मानसिक, सामाजिक र आर्थिक आघातले वैदेशिक रोजगारी नीति र समाजको सोचमा गहिरो पुनर्विचार आवश्यक भएको छ भन्ने समाजशास्त्रीय अध्ययनले देखाउँछ।
विदेश मोहको मुख्य जड
————————
नेपालका युवाहरू विदेशिनुको मूल कारणहरूलाई समाजशास्त्रीय दृष्टिबाट यसरी बुझ्न सकिन्छ:-
* आर्थिक संरचनात्मक असमानता: ग्रामीण क्षेत्रका युवाहरू शहरी र समृद्ध वर्गसँगको तुलनामा अवसरविहीन छन्। उनीहरूलाई आधुनिक कृषि, उद्योग वा सेवा क्षेत्रमा रोजगारी मिल्दैन।
* राजनीतिक अस्थिरता र राज्यको असक्षमता: युवा लक्षित नीति बने पनि त्यसको कार्यान्वयन प्रभावकारी छैन। उदाहरणका लागि, प्रधानमन्त्री स्वरोजगार कार्यक्रम र यूथ सेल्फ-एम्प्लोइमेन्ट फण्ड मा वर्षेनी बजेट छुट्याइए पनि धेरैजसो रकम खर्च हुन सक्दैन वा सही लाभग्राहीसम्म पुग्दैन (महालेखा परीक्षकको प्रतिवेदन, २०८०)।
* सपना र सामाजिक दबाब: वैदेशिक रोजगारी गएका युवाहरूले घर फर्कंदा देखाएको आडम्बरी जीवनशैलीले अन्य युवाहरूमा पनि विदेशिने मोह बढाएको छ।
# जबर्जस्ती फर्काइएका युवामा देखिने मनोवैज्ञानिक र सामाजिक असर ¥ मनोवैज्ञानिक असर:
अनेक कष्ट झेल्दै ऋण बोकेर विदेश पुगेका युवामा फर्केपछि आत्मग्लानि, सामाजिक अपमानको डर, डिप्रेसन र बेचैनी देखिन्छ। मानसिक स्वास्थ्य संस्थाहरूका अनुसार पछिल्लो समय वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केकामध्ये २०% मा गम्भीर मानसिक स्वास्थ्य समस्या देखिन्छ (नेपाल मानसिक स्वास्थ्य संस्था, २०२५)।
¥ आर्थिक असर:- जबर्जस्ती फर्काइएका युवाले औसतमा २०-२५ लाख रुपैयाँ ऋण बोक्ने गरेका छन्, जुन परिवारको सम्पत्ति र भविष्य दुबै डुबाउँछ।
¥ सामाजिक बहिष्करण:- समाजमा असफलताको दृष्टिले हेर्ने प्रवृत्तिले उनीहरू थप एक्लिन्छन्।
@ के नेपालमै सुरक्षित र समृद्ध भविष्य सम्भव छ?
विदेश पलायन रोक्न र युवालाई देशमै समेट्न केही प्रभावकारी उपायहरू यसप्रकार छन्:
१. रोजगारी सिर्जना गर्ने नीतिगत पहल सरकारले कृषि आधुनिकीकरण परियोजना र स्थानीय उद्योग प्रवर्द्धन योजना लाई कागजमा मात्र नभई व्यवहारमा उतार्नुपर्छ। ग्रामीण क्षेत्रमा क्लस्टर आधारित कृषि उद्योग, पर्यटन सहकारी र लघु तथा मझौला उद्यममा लगानी बढाउनुपर्छ।
२. सहुलियतपूर्ण कर्जा र बजार सुनिश्चितता राष्ट्र बैंकको उद्यमशीलता कर्जा योजना अन्तर्गत सहुलियतपूर्ण ऋण लिने प्रक्रियालाई सरल र पारदर्शी बनाउनु आवश्यक छ। युवा उद्यमीले उत्पादन गरेका सामग्रीलाई सरकारी निकाय र निजी क्षेत्रमार्फत बजारसम्म जोड्ने नीति आवश्यक छ।
३. सामाजिक दृष्टिकोणमा परिवर्तन श्रमलाई हेर्ने दृष्टिकोण बदल्न सामाजिक अभियान चलाउनु पर्छ—देशमै श्रम गरेर जीवन धान्नुलाई सम्मानित मान्ने संस्कृति विकास गर्नुपर्छ।
४. वैदेशिक रोजगार नीतिको पुनरावलोकन श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालयले सुरक्षित र व्यवस्थित वैदेशिक रोजगारका लागि एकद्वार प्रणालीलाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। अवैध आप्रवासन नियन्त्रणमा विशेष कूटनीतिक पहल आवश्यक छ।
निष्कर्ष नेपालका युवाहरू विदेशीने मात्र होइन, देशमै बसेर सुरक्षित, सम्मानजनक र दिगो भविष्य बनाउन सक्षम छन्, यदि राज्यले इच्छाशक्ति देखायो भने। रेमिट्यान्सकाे भर पर्ने अर्थतन्त्र दीर्घकालीन समाधान होइन। युवालाई नेपालमै रोजगारी दिने वातावरण बनाउनु आजको आवश्यकता हो, ताकि विदेश फर्काइएका युवाहरू पुनः समाजमा आत्मविश्वासका साथ अघि बढ्न सकून् र नयाँ पुस्ताका लागि नेपाललाई नै अवसरको भूमी बनाउन सकियोस्।
(श्रीखबर अनलाइन सञ्चारका सम्पादक लेखक कृष्णप्रसाद खनाल समाजशास्त्रमा स्नातकोत्तर पत्रकार हुन्।)
