• कृष्णप्रसाद खनाल

२०८२ बैशाख २ शुक्रबार

मदन भण्डारीसँग पहिलोपटक काठमाडौं नर्सिङहाेम त्रिपुरेश्वरमा भेट्दा वहाँले पढिरहनुभएकाे पत्रिका के थियाे हेक्का भएन ।

तर दाेश्राे पटकको भेटपछि भने विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनकाे धरातल माथि टेकेर नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई हेर्ने र बुझ्ने दृष्टिकाेणमा भने व्यापक परिवर्तन आयाे।

असाध्यै छाेटाे समय सँगत भएर पनि मेरा चेत र चिन्तनमा पूरै परिवर्तन गराउनुहुने स्वर्गीय नेताप्रति भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली सहित याे आलेख वहाँहरु प्रति सादर समर्पण..

(जेष्ठ ३ २०८२ स्मृति दिवस)

** बहुदलीय जनवाद र नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनकाे मार्गनिर्देशन ;-

नेपाली राजनीतिमा २०औं शताब्दीको उत्तरार्द्ध एक निर्णायक कालखण्ड थियो। यही कालखण्डमा उदय भएका एक सशक्त र दूरदर्शी नेताका रूपमा मदन भण्डारीलाई स- गाैरव स्मरण गरिन्छ। उनले नेपाली समाज र कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई एक नवीन दृष्टिकोण दिँदै ‘बहुदलीय जनवाद’ (People’s Multiparty Democracy) को सिद्धान्तकाे प्रतिपादककाे रुपमा परिचित छन्। यो सिद्धान्तले नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई नयाँ मोड मात्र दिएको छैन कि लोकतान्त्रिक अभ्याससँग समेत मेल खाने वैकल्पिक मार्ग देखाएको छ।

** बहुदलीय जनवादको जन्म र सैद्धान्तिक आधार :-

१९९३ सालमा ताप्लेजुङमा जन्मिएका मदन भण्डारी विद्यार्थी जीवनदेखि नै राजनीतिमा सक्रिय हुनुहुन्थ्यो । २०४६ को जनआन्दोलनपछि पुनःस्थापित प्रजातन्त्र र बहुदलीय प्रणालीबीच कम्युनिस्ट आन्दोलन कसरी व्यवहारिक र वैधानिक रूपमा सहभागी हुन सक्छ भन्ने चुनौती थियो। यसै सन्दर्भमा मदन भण्डारीले प्रतिपादन गर्नुभयो — `जनताको बहुदलीय जनवाद´। यो अवधारणाले तत्कालीन सोभियत शैलीको सर्वसत्तावाद र हिंसात्मक क्रान्तिको सट्टा लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धा, मानवअधिकार, प्रेस स्वतन्त्रता, कानुनी राज्य र वैचारिक बहुलतालाई स्वीकार गरेकै आधारमा समाजवाद प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने अवधारणा प्रस्तुत गर्याे ।

** जनताको बहुदलीय जनवादका मुख्य विशेषताहरू-

• समाजवाद प्राप्तिको लक्ष्य यथावत् राख्ने ।

• हिंसात्मक क्रान्तिको सट्टा शान्तिपूर्ण, लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धाको माध्यम प्रयोग गर्ने ।

** सर्वसत्तावादी कम्युनिस्ट राज्य संरचनाको आलोचना :-

• बहुदलीय प्रतिस्पर्धा, संसदवाद, मानवअधिकार र प्रेस स्वतन्त्रताको रक्षा ।

** ‘जनताको मतमार्फत जनताकै शासन’ भन्ने सिद्धान्तमा विश्वास

#जनताको बहुदलीय जनवाद (जवज) शिद्धन्तकाे इतिहासिक महत्त्व:-

—————————-

१. नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई उदार बनायो:

• भण्डारी द्वारा प्रतिपादित जवजकाे सिद्धान्तले नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई कट्टरवादबाट हटाएर व्यावहारिक बनायो। यसले एमालेलाई नेपाली राजनीतिमा लोकतान्त्रिक शक्तिको रूपमा स्थापित गर्यो।

२. अन्तर्राष्ट्रिय कम्युनिस्ट आन्दोलनमा नौलो आयाम प्रस्तुत:- बहुदलीय जनवाद विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनमै एक नवीन र सफल प्रयोगको रूपमा चिनियो। यो लेनिनपछिको वैकल्पिक दृष्टिकोण थियो जसले हिंसात्मक क्रान्तिको विकल्प खोज्यो।

३. दलभित्रको वैचारिक स्पष्टता: मदन भण्डारीले ‘राजनीतिक दृष्टिकोणमा स्पष्टता’ को सन्देश दिँदै पार्टीलाई संस्थागत मार्गमा अघि बढाउन योगदान गरे।

रहस्यमय दुर्घटना र मदन , आश्रतिकाे निधन

२०५० साल जेठ ३ गते दासढुंगामा भएको सडक दुर्घटनामा मदन भण्डारी र जीवराज आश्रितको मृत्यु भयो। उक्त दुर्घटनालाई आज पनि रहस्यमय मानिन्छ। यथार्थ पत्ता लगाउन औपचारिक प्रयासहरू भए पनि जनताका आँखामा अझै त्यो दुर्घटना रहस्यकै घेरामा छ। सारमा, मदन भण्डारी केवल एक नेता थिएनन्, उनी विचारक थिए।

बहुदलीय जनवादले नेपाली राजनीतिमा सैद्धान्तिक स्पष्टता र लोकतान्त्रिक अभ्यासको संगम गरायो। आज उनको अनुपस्थितिमा पनि उनको विचारले देशको राजनीति निर्देशित गरिरहेको छ। जेठ ३ गते केवल स्मृति दिवस मात्र होइन, विचार र मार्गदर्शनको पुनः स्मरण गर्ने अवसर पनि हो। श्रद्धय नेता मदन भण्डारी र जीवराज आश्रित प्रति भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली ।।।

(लेखक कृष्णप्रसाद खनाल राष्ट्रिय जनसाहित्यिक सङ्घ नेपालका केन्द्रीय सदस्य तथा महासँघ चितवनका अध्यक्ष हुन्।)