भ्रमणका क्रममा नेपालकै इतिहास,गहिराे साँस्कृतिक एवं नेपालकाे शाह वँशीय राजतन्त्रको आधारशीला रहनुकाे साथै बर्तमान र भविष्यको निर्णायक धराेहर लिगलिगकाेटकाे सामाजिक सास्कृतिक प्रष्टभूमि, इतिहास,बर्तमान र भविष्यकाे बारेमा अध्ययन सम्पन्न गरेकाे छ।

• लिगलिगे दाैड: शाहवँशकाे उदय र घले राजाकाे अवसान:-

* गोरखाको प्राचीन सामाजिक संरचना र घले राजाको शासन लम्जुङ, तनहुँ, धादिङ, नुवाकोट लगायत क्षेत्रको संगम बिन्दु हो गाेरखा। उतिबेला देखि मगर, गुरुङ, घले, नेवार, ब्राह्मण, क्षेत्री आदिका बस्तीहरू रहेपनि —विशेषगरी तामाङ-मगर मूलका घलेहरु नै—गोरखाको राजनीतिक शक्ति केन्द्र थिए। उनीहरूको शासन पद्धति परम्परागत, मगरात शैलीको थियो।उतिखेर थुम (क्षेत्र) प्रमुखहरूको सल्लाहमा निर्णय लिने र राज्य प्रमुखलाई “घले राजा” भनिन्थ्यो ।जसले सामाजिक र धार्मिक दुवै भूमिकामा नेतृत्व गर्थे। घले शासकहरूले आफ्ना संस्कृति, परम्परा र भूमिसँग गहिरो सम्बन्ध राख्थे।एक स्वतन्त्र, सामाजिक सद्भावयुक्त, स्थानीय संस्कृतिमा आधारित राज्य थियो गाेरखा।

•                                * नेतृत्व चयनको सांस्कृतिक विधि:
• चेपेनदी दाैड प्रतियोगिताबाट नेतृत्व –

गोरखामा नेतृत्व चयनको अनौठो तर प्रभावकारी परम्परा थियो—चेपेनदी दौड। प्रत्येक सम्भावित उत्तराधिकारी अथवा दावेदारहरू गोरखा क्षेत्रको पहाडी भेगमा आयोजित दौडमा भाग लिने गर्थे। लिगलिगकोट नै दौडको अन्तिम बिन्दु मानिन्थ्यो। दौडमा विजयी हुनेलाई शारीरिक, मानसिक र धार्मिक रूपमा उपयुक्त मानिने परम्परा रहेका कारण नेतृत्व चयनमा जनताको स्वीकार्यता र सामूहिक आस्था झल्काउँथ्यो। यस परम्पराले नेतृत्वलाई संघर्षशील र जनउत्तरदायी बनाउन सहयोग पु-याएको थियो। प्रतियोगिताकाे विधिबाटै द्रव्य शाहले रणनीतिक वातावरण सृजना गर्दै  गोरखा राज्य हात मात्रै पारेनन् तात्कालिक घले राजतन्त्रकाे राज व्यवस्थालाई इतिहासकाे अभिलेखमा सिमित गरिदिए।

• राजनैतिकमा रणनीति – द्रव्य शाहकाे वँशमा राजगद्दी

द्रव्य शाह लम्जुङ राजघरानाका राजकुमार थिए। सामरिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण ठाँउ थियो—पश्चिमका शक्तिशाली राज्यहरूसँग सिमाना जोडिएको, व्यापारिक मार्ग नियन्त्रण गर्ने क्षमतायुक्त क्षेत्र थियाे गाेरखा। लम्जुङको आन्तरिक दरबारिक प्रतिस्पर्धाले गर्दा द्रव्य शाहलाई त्यहाँ सन्तोषजनक भूमिका मिलेन। उनले गोरखा प्रवेशको अवसर खोजिरहेका थिए। १६१६ सालमा आयोजना गरिएको चेपेनदी दौडमा द्रव्य शाहले भाग लिए। उनीद्वारा दौड जित्नु केवल शारीरिक बलको उपलब्धि थिएन—उनीले दौड सुरु हुनुअघि नै कतिपय स्थानमा आफ्ना समर्थकहरू राखी अन्य प्रतियोगीलाई रोक्ने वा ढिल्याउने योजना बनाएका थिए। यसरी, दौडमा विजयी बनेका उनी परम्परा अनुसार गोरखाका राजा घोषित भए। तर यो रणनीति परम्परागत शासन पद्धतिको अन्त्य थियो।

• घले राजाको अवसान: सांस्कृतिक सत्ता केन्द्रको पतन

द्रव्य शाहको विजयसँगै घले शासकहरूको युग नै अन्त्य भयो। यो केवल शासकीय परिवर्तन नभई सामाजिक-सांस्कृतिक सत्ताको विघटन पनि थियो। घले राजाको अन्त्यले मगर, गुरुङ र अन्य स्थानीय जातिहरूको परम्परागत स्वायत्ततामा गहिरो प्रभाव पार्‍यो। त्यसयता गोरखामा हिन्दु ब्राह्मणवादी शासकीय संरचना विस्तार हुँदै गयो, जसले परम्परागत आदिवासी शक्ति केन्द्रहरूलाई पन्छायो। सामाजिक रूपमा, शाह वंशीय शासनले गोरखामा बाहुन-क्षेत्री नेतृत्वलाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।