२०८३ कार्तिक ३ मँगलबार
@ कृष्ण खनाल
श्रीखबर/ बडादशैँको विजयादशमी खुसी, आशीर्वाद र पारिवारिक मिलनको पर्व हो। तर परिवार वा वंशमा कसैको मृत्यु भएपछि दशैँको टीका लगाउने कि नलगाउने भन्ने विषयमा हरेक वर्ष बहस हुन्छ।
कसैले शोक र आशौचका कारण टीका बार्नुपर्छ भन्छन्, त कसैले दशैँको टीका देवीको प्रसाद भएकाले लगाउन मिल्छ भन्छन्। आखिर शास्त्रीय मान्यता के हो?
# पहिलो कुरा, टीका बार्ने वा लगाउने निर्णय मनलाग्दी होइन; शास्त्रीय विधि, नातासम्बन्ध, आशौचको अवस्था र कुलपरम्परासँग जोडिएको विषय हो।
धर्मशास्त्रका आशौचसम्बन्धी व्यवस्थालाई समेट्ने निर्णयसिन्धु र धर्मसिन्धु जस्ता ग्रन्थले जन्म तथा मृत्युबाट उत्पन्न आशौच, त्यसको अवधि र धार्मिक कर्मसम्बन्धी नियमको विवेचना गर्छन्।
मनुस्मृति ५.५९ मा पनि सपिण्डहरूको मृत्युपछिको आशौचसम्बन्धी विधान उल्लेख छ। तर यी आधारलाई हेर्दा प्रत्येक मृत्युमा, प्रत्येक नातेदारले र प्रत्येक परिस्थितिमा एउटै नियम लागू हुन्छ भन्न मिल्दैन।
त्यसैले, नजिकको नातामा मृत्यु भएर शास्त्रअनुसार आशौच अवधि चलिरहेको छ भने टीका लगाउनैपर्छ भनेर जिद्दी गर्नु उचित हुँदैन। अर्कोतर्फ, टाढाको नातामा मृत्यु भएको, आशौच अवधि समाप्त भइसकेको वा सम्बन्धित व्यक्तिका लागि शास्त्रले छुट्टै व्यवस्था गरेको अवस्थामा पनि सबैले अनिवार्य रूपमा टीका बार्नुपर्छ भन्नु सही हुँदैन।
अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा —देवीको प्रसादस्वरूप लगाइने विजयादशमीको टीका र विवाह, व्रतबन्धजस्ता मांगलिक संस्कार एउटै प्रकृतिका कर्म होइनन्। त्यसैले एउटा कर्ममा लागू हुने निषेधलाई प्रमाण नहेरी अर्को कर्ममा जस्ताको तस्तै लागू गर्नु हुँदैन।
यद्यपि टीका प्रसाद हो भन्दैमा आशौचका सबै नियम स्वतः निष्क्रिय हुन्छन् भन्न पनि मिल्दैन।
अब के गर्ने त?
१. मृतकसँगको नाता र सम्बन्धित व्यक्तिलाई लाग्ने आशौच अवधि यकिन गर्ने।
२. आशौच चलिरहेको छ कि समाप्त भइसकेको छ भन्ने स्पष्ट गर्ने।
३. निर्णयसिन्धु, धर्मसिन्धु लगायतका धर्मशास्त्रीय आधार र आफ्नो कुलपरम्परालाई जानकार आचार्यसँग बुझेर निर्णय गर्ने।
४. शास्त्रीय निष्कर्ष नबुझी कसैलाई टीका लगाउन वा बार्न दबाब नदिने।
निष्कर्ष :
स्पष्ट छ—न त सबैले टीका लगाउनैपर्छ, न त सबैले बार्नैपर्छ।
सम्बन्ध, आशौच र लागू हुने शास्त्रीय विधानअनुसार निर्णय गर्नुपर्छ। शोकमा परेको परिवारको संवेदनशीलताको सम्मान गर्दै, शास्त्रको नाममा अनावश्यक विवाद सिर्जना नगर्नु नै विवेकपूर्ण आचरण हो। दशैँको वास्तविक सन्देश विजय, सद्भाव र आत्मीयता हो।
टीका लगाए पनि वा आशौचका कारण नलगाए पनि, एकअर्काको धार्मिक आस्था र पारिवारिक अवस्थाको सम्मान गरौँ। शास्त्र बुझौँ, परम्पराको मर्म बुझौँ—धर्मको नाममा विवाद होइन, विवेक र सद्भाव रोजौँ।
( लेखक कृष्ण खनाल समाजशास्त्रमा स्नातकोत्तर पत्रकार हुन् ।)
