२०८३ साउन २६,मँगलबार

@ कृष्णप्रसाद खनाल

श्रीखबर/ मानिसको जीवनमा आउने मोह, भय, द्विविधा, कर्म, ज्ञान, मन, श्रद्धा, अहंकार र मुक्ति—यी सबै प्रश्नको दार्शनिक उत्तर खोज्न श्रीमद्भगवद्गीता आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक देखिन्छ।

मानव जीवनलाई सृष्टि र समाजसँग जाेड्नका लागि श्रीमद्भागवत गीताका १८ अध्यायलाई सरल जीवन–सन्देशका रूपमा व्याख्या गरेको छ। गीताका प्रत्यक अध्यायका माध्यमले जीवनलाई मोहदेखि आत्मबोधसम्मको ज्ञान प्रदान गर्दछ।

@ गीता सार:

# अध्याय १ —

मोह दुःखको कारण हो। गीता को सुरुवात नै अर्जुनको विषादबाट हुन्छ। आफ्ना आफन्त र प्रियजनविरुद्ध युद्ध गर्नुपर्ने अवस्थाले अर्जुनलाई मानसिक रूपमा विचलित बनाउँछ। यसले देखाउँछ—अत्यधिक मोह र आसक्तिले मानिसको निर्णय क्षमतालाई कमजोर बनाउन सक्छ।

# अध्याय २ —

आत्मा अमर छ, मृत्युको भय छोड। कृष्णले अर्जुनलाई शरीर नश्वर भए पनि आत्मा नाश नहुने ज्ञान दिन्छन्। यसलाई आधुनिक जीवनमा हेर्दा मृत्युको अनिवार्यतालाई स्वीकार गर्दै कर्तव्यबाट विमुख नहुनुपर्ने सन्देशका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

#अध्याय ३ —

कर्म गर, फलको चिन्ता नगर। गीता को अत्यन्त चर्चित जीवनदर्शन यही हो—मानिसको अधिकार कर्ममा छ, परिणाममा होइन। यसको अर्थ परिणामको कुनै वास्ता नगर्नु होइन; आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक पूरा गर्नु हो।

अध्याय ४ —

ज्ञानले अज्ञानको अन्धकार हटाउँछ। ज्ञान केवल सूचना होइन, सत्य र असत्य छुट्याउने विवेक हो। विवेक प्राप्त भएपछि मानिस भ्रम, अन्धविश्वास र अज्ञानबाट बाहिर निस्कन सक्छ।

अध्याय ५ —

वास्तविक शान्ति बाहिर होइन, आफूभित्र खोज। भौतिक उपलब्धि मात्रले मानिसलाई स्थायी शान्ति दिन सक्दैन। आफ्नो मन, इच्छा र आसक्तिमाथि नियन्त्रण प्राप्त गर्नु नै आन्तरिक शान्तिको बाटो हो।

अध्याय ६ —

मनमाथिको विजय नै ठूलो विजय हो। मानिसको सबैभन्दा ठूलो संघर्ष बाहिरी संसारसँगभन्दा आफ्नै मनसँग हुन्छ। अनुशासन, ध्यान र आत्मसंयममार्फत मनलाई नियन्त्रण गर्न सक्नु जीवनको महत्वपूर्ण उपलब्धि हो।

अध्याय ७ —

श्रद्धा र ज्ञानले परम सत्यतर्फ लैजान्छ। गीता ले संसार र परम सत्यबीचको सम्बन्धबारे चर्चा गर्दै मानिसलाई सतही ज्ञानभन्दा गहिरो आत्मबोधतर्फ उन्मुख गराउँछ।

अध्याय ८ —

अन्तिम समयमा मनको भाव अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। जीवनभर मानिसले जुन चेतना, संस्कार र भाव निर्माण गरेको हुन्छ, अन्तिम अवस्थामा पनि त्यसको प्रभाव रहने गीता को मान्यता छ। त्यसैले राम्रो जीवन बाँच्नु नै अन्तिम क्षणको तयारी पनि हो।

अध्याय ९ —

परमात्मा सबैमा व्याप्त छन्। परम सत्य कुनै एक स्थान वा सीमामा मात्र बन्द छैन भन्ने भाव यस अध्यायमा पाइन्छ। यसले सबै प्राणीप्रति समान दृष्टि र सम्मानको नैतिक आधारसमेत प्रस्तुत गर्छ।

अध्याय १० —

ईश्वर सृष्टिको आदि र अन्त्य हुन्। संसारका विविध शक्ति, सौन्दर्य र महानतामा परम सत्यको अभिव्यक्ति देख्न सकिने गीता को दृष्टिकोण हो। यसले प्रकृति र जीवनप्रति सम्मानको भावना विकास गर्छ।

अध्याय ११ —

मानिस समय र नियतिको विशाल प्रवाहका अगाडि निमित्त मात्र हो। विश्वरूप दर्शनमार्फत कृष्णले अर्जुनलाई अस्तित्वको विराट स्वरूप देखाउँछन्। यसले मानिस आफ्नो क्षमतामा गर्व गरे पनि सम्पूर्ण सृष्टिको नियन्त्रण उसको हातमा नभएको बोध गराउँछ।

अध्याय १२ —

भक्ति परम सत्यतर्फ पुग्ने सहज मार्ग हो। भक्ति यहाँ केवल पूजा वा कर्मकाण्ड होइन; समर्पण, प्रेम, विश्वास र अहंकारको क्षयसँग जोडिएको आध्यात्मिक अवस्था हो।

अध्याय १३ —

शरीर क्षेत्र हो, आत्मा त्यसको ज्ञाता। मानिसले आफ्नो शरीर, मन, भावना र चेतनाबीचको भिन्नता बुझ्न आवश्यक छ। आत्मचिन्तन र आत्मज्ञानको दृष्टिले यो अध्याय विशेष महत्वपूर्ण छ।

अध्याय १४ —

गुणभन्दा माथि उठेपछि मुक्ति सम्भव हुन्छ। सत्त्व, रज र तम—प्रकृतिका तीन गुणले मानिसको व्यवहार र चेतनामा प्रभाव पार्छन्। यी गुणको प्रभाव बुझेर तिनबाट माथि उठ्नु आध्यात्मिक स्वतन्त्रताको बाटो मानिएको छ।

अध्याय १५ —

परमात्मा नै संसाररूपी वृक्षका मूल हुन्। संसारको अस्थिरता र यसको मूल स्रोतबारे चर्चा गर्दै मानिसलाई क्षणिक मोहबाट माथि उठेर शाश्वत सत्य खोज्न प्रेरित गरिन्छ।

अध्याय १६ —

अहंकार त्याग, दैवी गुण अपनाऊ। मानिसभित्र दैवी र आसुरी प्रवृत्तिहरूको संघर्ष चलिरहेको हुन्छ। सत्य, अहिंसा, करुणा, संयम, नम्रता जस्ता गुण विकास गर्नु र अहंकार, क्रोध, लोभ तथा हिंसाबाट टाढा रहनु यसको मूल सन्देश हो।

अध्याय १७ —

मानिसको श्रद्धाले उसको व्यक्तित्व निर्माण गर्छ। मानिसले जुन कुरामा विश्वास गर्छ, त्यसैअनुसार उसको सोच, व्यवहार र जीवनशैली निर्माण हुँदै जान्छ। त्यसैले श्रद्धा अन्धअनुकरण होइन, विवेकपूर्ण र सकारात्मक हुनुपर्ने सन्देश यस अध्यायबाट लिन सकिन्छ।

अध्याय १८ —

कर्तव्य, त्याग, समर्पण र मोक्ष। अन्तिम अध्यायले अघिल्ला सबै शिक्षालाई समेट्दै कर्म, ज्ञान, भक्ति, त्याग र आत्मसमर्पणको समन्वय प्रस्तुत गर्छ।

अन्ततः मानिसले आफ्नो स्वधर्म र कर्तव्यलाई विवेकपूर्वक स्वीकार गर्दै अहंकार त्याग्नु नै मुक्ति यात्राको महत्वपूर्ण आधार हो।

@ गीता किन आज पनि चर्चामा छ

आज मानिस आर्थिक प्रतिस्पर्धा, पारिवारिक तनाव, सम्बन्धमा आएको जटिलता, असफलताको डर, भविष्यको अनिश्चितता र मानसिक द्वन्द्वबाट गुज्रिरहेको छ।

यस्तो अवस्थामा करिब दुई हजार वर्षभन्दा पुरानो दार्शनिक संवादका रूपमा रहेको गीता का सन्देशलाई मानिसहरूले आफ्नै जीवनका प्रश्नसँग जोडेर हेर्न थालेका छन्। तर गीता लाई केवल ‘कर्म गर, फलको चिन्ता नगर’ भन्ने एउटा वाक्यमा सीमित गर्नु पनि यसको व्यापक दर्शनलाई साँघुरो बनाउनु हो। गीता मूलतः कर्म, ज्ञान, भक्ति, आत्मसंयम, विवेक, स्वधर्म, प्रकृति र आत्मबोधबीचको सम्बन्धबारे गरिएको गहिरो दार्शनिक संवाद हो।

# आजको समाजका लागि गीता को सबैभन्दा ठूलो सन्देश…

गीता को मूल प्रश्न युद्ध जित्ने वा हार्ने मात्र होइन; द्विविधामा परेको मानिसले सही निर्णय कसरी गर्ने? भन्ने पनि हो। अर्जुनको समस्या बाहिरको युद्धभन्दा पहिले आन्तरिक द्वन्द्व थियो। कृष्णको शिक्षा पनि केवल युद्ध गर्न प्रेरित गर्ने शिक्षा होइन; मोहबाट विवेकतर्फ, भ्रमबाट ज्ञानतर्फ, आसक्तिबाट निष्काम कर्मतर्फ र अहंकारबाट आत्मबोधतर्फ लैजाने प्रक्रिया हो।

त्यसैले प्रस्तुत १८ सन्देशलाई एउटा वाक्यमा समेट्ने हो भने— “मोहबाट सुरु भएको जीवनको द्वन्द्व, ज्ञान र कर्म हुँदै आत्मबोध तथा समर्पणमा पुग्दा शान्तितर्फ उन्मुख हुन्छ।” यही कारण श्रीमद्भगवद्गीता धार्मिक ग्रन्थ मात्र नभई दर्शन, नैतिकता, मनोविज्ञान र जीवन व्यवस्थापनको दृष्टिले समेत निरन्तर बहस र अध्ययनको विषय बनिरहेछ….

(लेखक कृष्ण खनाल समाजशास्त्रमा स्नातकोत्तर पत्रकार हुन्)