२०८३ बैशाख ६, आइतबार

श्रीखबर/ नेपालको विद्यार्थी आन्दोलन इतिहासतः परिवर्तनको अग्रपंक्तिमा उभिएको शक्तिशाली धार हो। प्रजातान्त्रिक आन्दोलनदेखि संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापनासम्म, विद्यार्थी संगठनहरूले खेलेको भूमिका अविस्मरणीय छ। तर पछिल्लो समय यही आन्दोलन किन कमजोर देखिन थालेको छ? यसको उत्तर केही संरचनात्मक, नीतिगत र व्यवहारिक कारणहरूमा खोज्न सकिन्छ।

१. शैक्षिक संरचनाको परिवर्तन र दूरीको विस्तार-

प्रविणता प्रमाणपत्र तह (PCL) खारेज भई +२ प्रणाली लागू भएपछि माध्यमिक र उच्च शिक्षाबीचको सम्बन्ध कमजोर बन्यो। सरकारी विद्यालय र क्याम्पसबीचको प्राकृतिक “फिडर सिस्टम” टुट्यो। नयाँ पाठ्यक्रमले अन्तर्राष्ट्रिय दृष्टिकोण त दियो, तर स्थानीय समाज, राजनीति र यथार्थसँगको सम्बन्ध कमजोर पारिदियो। परिणामतः विद्यार्थीहरूमा स्वदेशभन्दा विदेशप्रति आकर्षण बढ्दै गयो, जसले विद्यार्थी आन्दोलनको सामाजिक आधार नै खुम्च्यायो।

२. उमेर हदबन्दी र नेतृत्व विकासमा अवरोध-

विद्यार्थी संगठनहरू स्वभावतः चरणबद्ध नेतृत्व विकासको प्रक्रियाबाट अघि बढ्ने संरचना हुन्। तर उमेर हदबन्दीको कठोर व्यवस्था र अनियमित स्ववियु निर्वाचनले नेतृत्व उत्पादनको प्राकृतिक प्रक्रिया अवरुद्ध गर्यो। लामो समयसम्म निर्वाचन नहुनु र कहिले काँही मात्र गरिँदा पनि प्रतिबन्धहरू लगाइनु, यसले नयाँ पुस्ताको राजनीतिक प्रशिक्षणमा गम्भीर असर पारेको छ।

३. मातृ पार्टीको हस्तक्षेप र स्वायत्तताको क्षय-

विद्यार्थी संगठनहरू स्वतन्त्र आन्दोलनकारी शक्ति हुनु पर्नेमा, राजनीतिक दलहरूको प्रत्यक्ष प्रभावमा परे। सत्तामा हुँदा होस् वा प्रतिपक्षमा, पार्टीहरूले संगठनलाई प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गयो। यसले विद्यार्थी संगठनलाई विद्यार्थीबाट टाढा र नेताबाट नजिक बनायो। परिणामतः संगठनको प्राथमिकता विद्यार्थी हितभन्दा पार्टी हितमा सिमित हुन पुग्यो।

४. आन्दोलन होइन, अवसरको भर्‍याङ-

विद्यार्थी संगठनहरू क्रमशः आन्दोलनको माध्यमभन्दा व्यक्तिगत उन्नतिको भर्‍याङ बन्न थाले। संगठनात्मक काम, शैक्षिक सुधार र विद्यार्थी हितका सवालहरू ओझेलमा परे। यसको सट्टा पार्टीभित्र पदोन्नति वा राज्य संयन्त्रमा अवसर खोज्ने प्रवृत्ति हावी भयो। यसले संगठनप्रतिको विश्वास कमजोर बनायो।

५. दुरुपयोग र विकृति- स्ववियु र संगठनहरू कतिपय अवस्थामा आर्थिक चलखेल, चन्दा असुली र नीतिगत भ्रष्टाचारको आरोपमा मुछिए। यस्ता गतिविधिले आम विद्यार्थीमा वितृष्णा पैदा गर्यो। जहाँ विश्वास हराउँछ, त्यहाँ संगठनको प्रभाव स्वतः घट्छ।

६. मुद्दा र एजेन्डाबाट विचलन-

विद्यार्थी संगठनहरूको मूल शक्ति भनेकै मुद्दा हो—शिक्षा, रोजगारी, सामाजिक न्याय, महँगी, भ्रष्टाचारविरुद्धको आवाज। तर जब संगठनले यी मुद्दाहरूलाई छोडेर केवल दलगत निष्ठामा सीमित हुन्छ, त्यसको औचित्यमाथि नै प्रश्न उठ्छ।

*अबको बाटो: पुनर्जागरणको सम्भावना- यी कमजोरीहरूका बाबजुद विद्यार्थी संगठनहरूको आवश्यकता समाप्त भएको छैन। बरु, आजको जटिल सामाजिक–राजनीतिक सन्दर्भमा तिनीहरूको भूमिका अझ महत्वपूर्ण छ।

यदि— संगठनले आफ्नो स्वायत्तता पुनःस्थापित गर्छ, नियमित र निष्पक्ष नेतृत्व विकास प्रक्रिया सुनिश्चित गर्छ, विद्यार्थीका वास्तविक मुद्दामा केन्द्रित हुन्छ, र पारदर्शिता तथा उत्तरदायित्व अपनाउँछ, भने विद्यार्थी आन्दोलन पुनः सशक्त बन्न सक्छ।

विद्यार्थी संगठन केवल राजनीतिक प्रशिक्षण केन्द्र मात्र होइन, समाज रूपान्तरणको आधारशिला पनि हो। त्यसैले यसको सुधार र सुदृढीकरण आजको आवश्यकता हो—किनकि विद्यार्थी आन्दोलन कमजोर हुनु भनेको भविष्यको नेतृत्व कमजोर हुनु हो।