२०८२ कार्तिक २८, शुक्रबार

@ कृष्ण खनाल

सुशीला कार्कीको नेतृत्वमा बनेको सरकारले गठन गरेको उच्चस्तरीय छानबिन आयोगले तात्कालिक प्रहरी महानिरीक्षकमाथि कठोर कदम चालेको छ – देश नछाड्न र सहमति बिना उपत्यका नछाड्न निर्देशन।

आयोगको यो निर्णय जेनजी आन्दोलनपछिको सुरक्षा संरचना र प्रहरी संगठनभित्र भइरहेको अस्थिरताको अर्को उदाहरण बन्यो।

जेनजी आन्दोलनपछि प्रहरीको आन्तरिक मनोबल झनै कमजोर बनेकाे छ। आन्दोलनका क्रममा भएको हस्तक्षेप, राजनीतिक दबाब, बल प्रयोगको विवाद र त्यसपछि आएका नेतृत्वमाथिका निलम्बन/छानबिनहरूले नेपाल प्रहरीले संगठनात्मक रूपमा ठूलो धक्का बेहोर्नुपर्यो।

आन्दोलन शान्त भए पनि प्रभाव, चोट र तनाव संगठनभित्र अझै बाँकी छ। यही कारण, आन्दोलनपछि प्रहरी सेवाबाट राजीनामा दिनेको दर ऐतिहासिक रूपमा बढेको छ।

पछिल्लो दुई–ढाई महिनाभित्र मात्र ४५० भन्दा बढी प्रहरी जनशक्ति राजीनामा दिए वा सेवाबाट बाहिरिएका छन्। दैनिक रूपमा राजीनामा निवेदन दर्ता भइरहेका छन्, जुन नेपाल प्रहरीको इतिहासमै असामान्य मानिन्छ।

*किन बढे राजीनामा? प्रहरीभित्र देखिएका चार मुख्य संकेत

१. नेतृत्वसम्बन्धी अनिश्चितता र मनोवैज्ञानिक प्रभाव छानबिन आयोगका निरन्तर निर्णय, शीर्ष नेतृत्वमाथिका आरोप तथा कार्यशैलीमाथिको अविश्वासले तल्लो तहसम्म मानसिक असुरक्षा बढाएको छ। प्रहरी संरचना आदेश र विश्वसनीय नेतृत्वमा चल्छ—तर अहिले नेतृत्वमै शंका पैदा भएपछि मनोबल धराशायी हुन स्वाभाविक छ।

२. राजनीतिक निर्देश–आदेशले बढाएको निराशा जेनजी आन्दोलनमा हस्तक्षेपका क्रममा प्रहरीलाई राजनीतिक नेतृत्वले दिएको निर्देशन र त्यसपछि त्यसकै असरमा भएको कारबाहीले संगठनभित्र ‘हामी मात्रै दोषी?’ भन्ने भावना बढाएको देखिन्छ। निर्णयहरूमा पारदर्शिता नदेखिनु, छानबिनले लक्षित व्यक्तिहरूलाई मात्र घेरेको अनुभव हुनु, कैयौं प्रहरीका लागि ‘नसबनाई बस्नु’ जस्तै अवस्था बन्न पुगेको छ।

३. पेशागत जोखिम बढे पनि सुरक्षा र संरक्षण कमजोर प्रहरीको जिम्मेवारी जोखिमपूर्ण हुन्छ, तर राज्यको सुरक्षा–संरक्षण, विधि–विधान र कानुनी साथ महसुस नहुँदा पेशागत भविष्यबारे शंका बढेको छ। प्रहरीलाई सडक, भिड, दंगा नियन्त्रणका लागि अगाडि सारिन्छ—तर त्यसै कार्यका कारण उल्टै कारबाही, निलम्बन र सार्वजनिक आलोचना झेल्नुपरेका घटना बढेको छ।

४. करिअर विकास र भविष्यप्रतिको अनिश्चितता जेनजी आन्दोलनपछि पदोन्नति, छलफल, स्थानान्तरण र संगठनात्मक पुनर्संरचना सबै अनिश्चित बनेका छन्।

करिअर–ट्र्याक अस्पष्ट बन्दै जाँदा अनेकौंले ‘लामो सेवाभन्दा वैकल्पिक भविष्य’ रोज्न थालेका छन्। * नेपाल प्रहरीको मनोबल इतिहासकै न्यून बिन्दुमा? पूर्व प्रहरी अधिकारीहरू भन्छन्—“नेपाल प्रहरीको मनोबल कहिल्यै यति कमजोर छैन थियो।”

अघिल्लो दशकहरूमा पनि आन्दोलन, राजनीतिक विवाद, सुरक्षा जोखिम थिए। तर अहिलेको चुनौती शीर्ष नेतृत्वदेखि तल्लो तहसम्म समान रूपमा मनोवैज्ञानिक–संस्थागत क्षति पुर्‍याउने प्रकारको छ।

संगठनभित्र विश्वास र आत्मगौरव घटेको जवानदेखि अधिकारीसम्म ‘अनुचित कारबाही’ को डर छानबिन आयोगहरूको बढ्दो हस्तक्षेप राजनीतिक नेतृत्वको अनिश्चयपूर्ण संकेत यी सबैले प्रहरीलाई आफ्नो सेवा–भूमिको भविष्य डगमगाएको अनुभूति गराइरहेका छन्।

* मनोबल गिर्दै गयो भने यसको प्रभाव कहाँ–कहाँ पर्छ?

१. सार्वजनिक सुरक्षामा प्रत्यक्ष असर मनोबल कमजोर हुँदा प्रहरी बलको प्रतिक्रिया–क्षमता, निर्णय क्षमता र जोखिम उठाउने शक्ति घट्छ। यसको सीधा असर अपराध नियन्त्रण, अनुसन्धान र दैनिक सुरक्षामा पर्छ।

२. संगठनभित्र ‘भित्रभित्रै खालीपन’ राजीनामा वृद्धि भएको दर कायम रह्यो भने केही महिनाकै अन्तरालमा प्रहरी संगठनमा जनशक्ति अभाव देखिन सक्छ—विशेषगरी प्रहरी चौकी, बीट, ट्राफिक र सामान्य गस्ती क्षेत्रमा।

३. नयाँ भर्तीमाथि पनि असर युवा जनशक्ति प्रहरी सेवाप्रति निरुत्साहित हुन सक्छन्। ‘परेशानी धेरै, सुरक्षा कम, भविष्य अनिश्चित’ भन्ने बुझाइ बढ्दैछ।

# अब के हो समाधान? प्रहरी संगठनलाई पुनर्जीवित गर्न निम्न पाँच कदम अत्यावश्यक देखिन्छन्—

– छानबिन प्रक्रियालाई पारदर्शी र न्यायोचित बनाउने।

– नेतृत्व स्थिरता—मध्यमावधि वा दीर्घकालीन स्पष्ट संकेत।

– प्रहरी जनशक्तिको मनोवैज्ञानिक सहायताका कार्यक्रम।

– राजनीतिक निर्देशन र सुरक्षात्मक कार्यबीच स्पष्ट सीमा निर्धारण।

– पदोन्नति, प्रशिक्षण र तलब–सुविधामा सुधारका निश्चित नीति।

निष्कर्ष : मनोबल उठेन भने संकट लम्बिँदै जान्छ जेनजी आन्दोलनले नेपाल प्रहरीलाई संरचनागत रूपमा कमजोर बनाएको छैन—तर मनोवैज्ञानिक रूपमा ठूलो चोट दिएको छ। यही चोट अहिले दैनिक रूपमा बढ्दै गएको राजीनामासँग देखिन थालेको छ।

यदि प्रहरी संगठनलाई ‘मजबुत र विश्वसनीय’ बनाउने मन छ भने अहिलेको प्राथमिकता उनै प्रहरीको मनोबल पुनर्स्थापना हुनुपर्छ, अन्यथा सुरक्षा संरचना नै जोखिममा पर्न सक्छ।