२०८२ कार्तिक १५, शनिबार

@ कृष्ण खनाल

हरिबोधनी एकादशी पर्व — अत्यन्त पवित्र र कल्याणकारी दिनका रूपमा मनाइन्छ। कार्तिक शुक्ल पक्षको एकादशी तिथि (कात्तिक शुक्ल एकादशी) लाई देवउठनी एकादशी वा तुलसी विवाह एकादशी पनि भनिन्छ। यही दिन भगवान विष्णु चार महिनापछि योगनिद्राबाट जागरण गर्छन् भन्ने विश्वास छ।

# शास्त्रीय पृष्ठभूमि

पद्मपुराण, स्कन्दपुराण र विष्णुधर्मोत्तर पुराण लगायतका ग्रन्थहरूमा हरिबोधनी एकादशीको विस्तृत महिमा वर्णन गरिएको छ। पद्मपुराणमा भनिएको छ— “कार्तिकशुक्लैकादश्यां जागर्ति माधवः।” (कार्तिक शुक्ल एकादशीका दिन भगवान माधव निद्राबाट जागृत हुन्छन्।) चार महिनाअघि, आषाढ शुक्ल एकादशी (हरिशयनी एकादशी) का दिन भगवान विष्णुले योगनिद्रा ग्रहण गर्छन् र आज हरिबोधनी एकादशीका दिन जागृत हुन्छन्।

यस चार महिनाको अवधिलाई चातुर्मास भनिन्छ — जसमा विवाह, नयाँ कार्य वा यज्ञादि कार्य निषेध गरिन्छ।

* धार्मिक अर्थ र प्रतीकात्मकता

हरिबोधनी एकादशी केवल उपवासको दिन होइन, यो आध्यात्मिक जागरणको प्रतीक हो। विष्णुको निद्राबाट जागरण अर्थात् धर्म, सत्य र न्यायको पुनरुत्थान हो। शास्त्रमा भनिएको छ —

“एकादश्यां तु यः स्नात्वा, विष्णुमर्चयते नरः। सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति॥”

अर्थात्— जसले एकादशीको दिन स्नान गरी विष्णुको पूजा गर्छ, ऊ सबै पापबाट मुक्त भई विष्णुलोकमा पुग्छ।

* तुलसी विवाह र चातुर्मासको समापन

आजको दिनको अर्को विशेषता भनेको तुलसी विवाह हो। तुलसी (वृन्दा) र विष्णुको प्रतीक (शालिग्राम वा भगवान नारायण) बीच विवाह गरी शुभ कार्यको आरम्भ गरिन्छ। यस विवाहले धार्मिक जीवन र गृहस्थ जीवनको सन्तुलनलाई जनाउँछ। विवाहको यो प्रतीकात्मक कर्मले चातुर्मासको समापन र मङ्गल कार्यहरूको पुनः आरम्भलाई सूचित गर्छ।

* उपवास र साधनाको महत्त्व हरिबोधनी एकादशीमा उपवास र ब्रत राख्ने परम्परा प्राचीनकालदेखि प्रचलित छ। यस दिन भक्तजन बिहानै स्नान गरी तुलसी र विष्णुका मन्दिरमा पूजा-अर्चना गर्छन्। दान, जप, ध्यान र सत्कर्म गर्नाले मन, शरीर र आत्मा पवित्र हुन्छ भन्ने विश्वास रहँदै आएको छ। धार्मिक दृष्टिले उपवासले आत्मसंयम सिकाउँछ, मनलाई विकारहरूबाट मुक्त पार्छ, र भक्तिलाई गहिरो बनाउँछ।

* सामाजिक र सांस्कृतिक सन्देश हरिबोधनी एकादशीले मानिसमा धर्मप्रतिको समर्पण, प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता र समाजप्रतिको दायित्व सम्झाउँछ। तुलसीलाई पर्यावरणीय दृष्टिले पवित्र वनस्पति मानिन्छ, जसको पूजा र रोपणले स्वास्थ्य र वातावरणीय सन्तुलनमा योगदान पुर्‍याउँछ। यसरी हेर्दा यो पर्व केवल धार्मिक अनुष्ठान नभई जीवन र प्रकृतिको पुनर्जागरणको सन्देश पनि हो। हरिबोधनी एकादशीले आध्यात्मिकता र कर्मलाई जोड्ने अवसर प्रदान गर्छ।

आजको दिन भगवान विष्णुको जागरणसँगै मानव चेतनाको पुनर्जागरण पनि हो — जहाँ आस्था, संयम र सदाचारको प्रकाशले अन्धकारलाई पराजित गर्छ। शास्त्रमा भनिएझैँ —

“यस्य स्मरणमात्रेण जन्मसंसारबन्धनात्। विमुक्तो मुच्यते जन्तुः विष्णवे तस्मै नमः नमः॥”

अर्थात्, भगवान विष्णुको मात्र स्मरणले पनि जीव संसारिक बन्धनबाट मुक्त हुन्छ। त्यसैले, आजको हरिबोधनी एकादशीलाई आस्थाको जागरण र धर्मप्रतिको पुनर्समर्पणको पर्वका रूपमा मनाउन सकिन्छ।