२०८२ कार्तिक ८, शनिबार

@ कृष्ण खनाल

नेपालमा २००७ सालदेखि अहिलेसम्म भएका आन्दोलनहरू—राणा शासनको अन्त्यदेखि बहुदलीय व्यवस्था, जनआन्दोलन, गणतन्त्र स्थापना हुँदै हालकाे जेनजी आन्दोलनसम्म—सबैको साझा लक्ष्य थियो: व्यवस्था परिवर्तन र सुशासन। तर हरेक परिवर्तनपछि पनि जनजीवनमा देखिने सुधार सीमित रह्यो।

राजनीतिक नारा त बदलिँदै गएका छन्, तर आम जनताको आर्थिक र सामाजिक अवस्था भने उस्तै छ। आजको यथार्थ यही हो—राजनीतिक स्थायित्वको खोजमा मुलुक दशकौँ बिताउँदै छ, जबकि विकास र समृद्धिको मार्ग अझै अनिश्चित छ।

अब नेपालले खोज्नुपर्ने दिशा उत्पादनमा आधारित आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र हो—र यसको मूल स्रोत हुन सक्छ कृषि र पर्यटनको संयोजन।

* कृषि र पर्यटन — दुई स्तम्भ, एउटै लक्ष्य

नेपालको भौगोलिक विविधता, जलवायु, माटोको उर्वरता र सांस्कृतिक सम्पदाले कृषि तथा पर्यटन दुवै क्षेत्रमा असाधारण सम्भावना प्रदान गर्छ। तर यी दुई क्षेत्रलाई अलग–अलग रूपमा हेर्ने परम्परागत सोचले यो सम्भावनालाई कहिल्यै पूर्णरूपमा प्रयोग गर्न दिइएन। यही कारण, अहिलेको आवश्यकता हो — कृषिमा आधारित पर्यटन व्यवसाय (Agro-Tourism) लाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा ल्याउने।

* कृषि पर्यटन भनेको के हो?

कृषि पर्यटन अर्थात् Agro-tourism त्यो अवधारणा हो जसमा कृषकले आफ्नै खेत, बगैँचा वा ग्रामीण जीवनलाई पर्यटनको रूप दिन्छन्। पर्यटकहरू गाउँमा आएर खेतीपाती, स्थानीय खाना, पशुपालन, मौरीपालन, माछापालन, वा जडिबुटी खेतीको प्रत्यक्ष अनुभव लिन सक्छन्।

यसले दुई लाभ दिन्छ— कृषकलाई थप आयको स्रोत पर्यटकलाई ‘नेपाली ग्रामीण जीवन’ को मौलिक अनुभव। # नेपालका सम्भावित क्षेत्र नेपालमा कृषिमा आधारित पर्यटनका लागि थुप्रै सम्भावित क्षेत्र छन्:

१)चितवन, कास्की र लमजुङ — जैविक खेती, मौरीपालन, ग्रामीण होमस्टे।

२), झापा, पाँचथर — चिया बगानमा आधारित कृषि पर्यटन।

३)मुक्तिनाथ, जोमसोम, मनाङ — जडीबुटी खेती र पहाडी संस्कृति।

४)रारा, मुगु, हुम्ला — स्याउ, आलु, यार्सागुम्बा र जैविक उत्पादनको संयोजनमा इको–टुरिजम।

५)तेराइका मधेश जिल्ला —

धान, गहुँ, मकै खेतीसँग जोडिएको गाउँ–संस्कृति भ्रमण।

# आर्थिक लाभ र रोजगारी नेपालमा हाल कृषि क्षेत्रमा ६०% भन्दा बढी जनशक्ति संलग्न छन् तर योगदान केवल २५% जति मात्र छ। यदि कृषि र पर्यटनबीच एकीकृत नीति ल्याइयो भने— प्रत्यक्ष रोजगारी बढ्ने, ग्रामीण क्षेत्रबाट शहरी पलायन घट्ने, स्थानीय उत्पादनलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग जोड्न सकिने, र वैदेशिक मुद्रा आर्जनमा उल्लेखनीय वृद्धि सम्भव छ।

# नीति र योजना — कता जानुपर्छ?

नेपालले अब नारा होइन, व्यावहारिक नीति चाहिन्छ। सरकार र स्थानीय तहहरूले निम्न क्षेत्रमा ध्यान दिन जरुरी छः

= कृषि–पर्यटन क्षेत्रको विशेष क्षेत्र घोषणा (Agro-Tourism Zone)

– कृषि होमस्टे र फार्म–टुरिजम प्रमाणीकरण नीति – कृषि बीमा, पर्यटन बीमा र लगानी सहजता – स्थानीय उत्पादनका लागि डिजिटल बजार प्लेटफर्म विकास – कृषि–पर्यटन तालिम र युवा उद्यमशीलता कार्यक्रम

* अन्तर्राष्ट्रिय उदाहरण

इटाली, थाइल्यान्ड, र जापानमा कृषकहरूले आफ्ना खेतलाई पर्यटन केन्द्रका रूपमा विकास गरेका छन्। उनीहरूले जैविक खेती, होम–कुकिङ, ग्रामीण संगीत र हस्तकला प्रदर्शनमार्फत पर्यटक तानेका छन्। नेपालले पनि यही मोडेलको “नेपाली रूपान्तरण” गर्न सक्छ — जहाँ पाहुनाले खेतमा काम गर्छ, गाउँको दालभात खान्छ, र स्थानीय संस्कृति अनुभव गर्छ।

* निष्कर्ष जेनजी आन्दोलनले भ्रष्टाचार र सुशासनको नारा त उठायो, तर त्यो आन्दोलनले देखाउनुपर्ने विकासको वैकल्पिक दिशा अस्पष्ट रह्यो। अब नेपालको अगाडिको बाटो कृषिमा आधारित पर्यटन उद्यम हो — जसले आत्मनिर्भरता, रोजगारी, र राष्ट्रिय अर्थतन्त्र दुवैलाई सुदृढ बनाउन सक्छ। राजनीतिक आन्दोलनले व्यवस्था बदल्न सक्छ, तर कृषि र पर्यटनमा आधारित उद्यमले मात्रै देश बदल्न सक्छ।

(श्रीखबर अनलाइनका सम्पादक लेखक कृष्ण खनाल समाजशास्त्रमा स्नातकोत्तर पत्रकार हुन् ।)