२०८२ साउन १३, मँगलबार

@ कृष्ण खनाल

आज देशभर सनातनधर्मी समुदायले श्रद्धा र भक्तिसाथ नाग पञ्चमी पर्व मनाइन्छ। साउन शुक्ल पञ्चमीका दिन घरको मूलढोका, कुवाको छाना, गोठालो वा थलोमा नागदेवताको पोस्टर टाँस्ने र विशेष मन्त्र सहित पूजा अर्चना गर्ने परम्परा रहिआएको छ।

नाग पञ्चमीका दिन हिन्दू धर्मग्रन्थहरूमा उल्लिखित प्रमुख आठ नागहरूको स्मरण गर्दै पूजन गरिन्छ। ती नागहरू हुन्— अनन्त, वासुकी, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलिक, कर्कोटक र शंख।

“अनन्तश्च वासुकेश्च शेषपद्म महापद्म:।

तक्षक: कुलिक: कर्कोटक: शंखनागश्च पञ्चमीं उपयान्तु।।”

पौराणिक मान्यताअनुसार नागदेवता विष्णुका श्रृंगारमा समेत रहन्छन् भने भगवान शिवको गळामा वास गर्ने हुँदा उनीहरूको पूजा विशेष प्रभावशाली मानिन्छ।

नाग पूजा नेपाली समाजको सांस्कृतिक रीतिरिवाजमा गहिरो रूपमा गाँसिएको परम्परा हो। विशेषगरी नेवार समुदायमा नाग पञ्चमीको सांस्कृतिक आयाम अझ विशिष्ट ढंगले देखिन्छ। यो पर्वले जल, जमीन र जीवनका बीचको अन्तर्सम्बन्ध झल्काउँछ। नाग पूजा समुदायको समष्टिगत सुरक्षाको भावना र पारिवारिक कल्याणको कामना सहित गरिन्छ।

यस दिन सर्पले डसेमा प्रतिकार हुने र नागदेवताको कृपाले संकट टर्ने विश्वास छ। घरघरमा दही , अक्षता, दुग्ध,लावा, अविर र कुश अर्पण गर्दै नागको स्तुति गर्दै घृतधारा दिइन्। नाग अर्थात सर्पलाई धार्मिक दृष्टिले मात्रै होइन, प्राकृतिक जैव विविधता र वातावरण संरक्षणको संवाहकको रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ। सर्पहरू खेतबारी र जंगलको इकोसिस्टममा कीट नियन्त्रण गर्ने महत्वपूर्ण जीव हुन्।

यसकारण नाग पूजाको परम्पराले अप्रत्यक्ष रूपमा सर्पसंरक्षण र जैविक सन्तुलन कायम राख्ने चेतना फैलाएको छ। विज्ञान र प्रविधिको युगमा नाग पूजालाई अन्धविश्वास ठान्ने सोचहरू पनि देखिन थालेका छन्। तर यसको धार्मिक गहिराई, परम्परागत ज्ञान, र प्राकृतिक सन्देशलाई बुझ्न सकेमा यो पर्व अझ अर्थपूर्ण बन्न सक्छ।

अत: नाग पञ्चमी केवल पूजा र रीतिरिवाजको विषय होइन, यो एक धार्मिक-सांस्कृतिक चेतना हो, जसले मानव र प्रकृतिको सहअस्तित्वको सन्देश दिन्छ। यस्तो पर्वको संरक्षणले हाम्रो समाज, परम्परा र प्रकृति तीनै पक्षलाई समृद्ध बनाउने सामर्थ्य राख्दछन्।

( krishnakhanal056@ gmail.com )