२०८३ असाेज ७, बुधबार

`निलम कार्की नेहारिका र उनकाे कृति पछिल्लो समय निकै चर्चामा रहेकाे छ´

@ कृष्ण खनाल

श्रीखबर/ नेपाली आख्यान साहित्यमा इतिहास, सत्ता, समाज र स्त्री–अस्तित्वका जटिल पाटालाई साहित्यिक संवेदनासँग जोडेर प्रस्तुत गर्दै आएकी नीलम कार्की निहारिकाको उपन्यास **‘राजमाता’**ले अर्को महत्वपूर्ण साहित्यिक सम्मान प्राप्त गर्ने भएकाे छ।

चितवनमा केन्द्रित रहेर नेपाली आख्यानको प्रवर्द्धन र सम्मानमा निरन्तर सक्रिय कविडाँडा साहित्य समाज, चितवनले ‘कविडाँडा राष्ट्रिय आख्यान पुरस्कार–२०८२’ ‘राजमाता’लाई प्रदान गर्ने निर्णय गरेको हो।

समाजले बुधबार नारायणगढमा पत्रकार सम्मेलन आयोजना गरी यस वर्षको पुरस्कार ‘राजमाता’लाई प्रदान गर्ने निर्णय सार्वजनिक गरेको हो। समाजका अध्यक्ष एलबी क्षेत्रीका अनुसार पुरस्कारको राशि २ लाख १६० रुपैयाँ रहेको छ। पुरस्कार आगामी कात्तिक १४ गते भरतपुरमा विशेष समारोहबीच प्रदान गरिनेछ।

यो निर्णयसँगै ‘राजमाता’ नेपाली आख्यानको पछिल्लो समयको चर्चित कृतिका रूपमा मात्र नभई इतिहासलाई साहित्यको दृष्टिबाट पुनःपाठ गर्ने एउटा महत्वपूर्ण प्रयासका रूपमा समेत स्थापित भएको छ।

• ‘राजमाता’सम्म आइपुगेको आख्यान यात्रा

नीलम कार्की निहारिकाको साहित्यिक परिचय कुनै एक कृतिमा सीमित छैन।

इतिहासका ओझेलमा परेका पात्र, विशेषतः महिलाका जीवन, संघर्ष, सत्ता–सम्बन्ध र सामाजिक संरचनाभित्र दबिएका आवाजलाई आख्यानमा पुनर्संयोजन गर्नु उनको लेखनको उल्लेखनीय पक्ष मानिन्छ। उनका कृतिमा इतिहास केवल विगतको घटनाक्रम बनेर आउँदैन; वर्तमान समाजलाई बुझ्ने एउटा ऐना बनेर उपस्थित हुन्छ। यही कारण उनको लेखनमा इतिहास, नारी चेतना, सामाजिक संरचना र मानवीय मनोविज्ञान एकअर्कासँग जोडिएको पाइन्छ।

उनको चर्चित उपन्यास **‘चीरहरण’**ले नेपाली साहित्यमा विशेष चर्चा पाएको थियो। यही कृतिका लागि उनले २०७३ सालमा पद्मश्री साहित्य पुरस्कार प्राप्त गरिन्। त्यसको एक वर्षपछि ‘योगमाया’ उपन्यासका लागि २०७४ सालको मदन पुरस्कार प्राप्त गरेपछि नीलम कार्की निहारिकाको नाम नेपाली आख्यान साहित्यमा अझ सशक्त रूपमा स्थापित भयो।

‘योगमाया’मार्फत नेपाली समाजमा विद्रोह, महिला चेतना र सामाजिक रूपान्तरणको इतिहासलाई आख्यानमा उतारेकी निहारिकाले ‘राजमाता’मार्फत पनि इतिहास र सत्ताको सम्बन्धलाई फरक कोणबाट प्रस्तुत गरेकी छन्।

‘राजमाता’लाई प्राप्त हुन लागेको कविडाँडा राष्ट्रिय आख्यान पुरस्कार उनको व्यक्तिगत उपलब्धि मात्र होइन, नेपाली आख्यानमा ऐतिहासिक विषयवस्तु, स्त्री दृष्टि र सामाजिक चेतनाको निरन्तर लेखनलाई प्राप्त भएको एउटा साहित्यिक सम्मानका रूपमा समेत हेर्न सकिन्छ।

• 
• १६ कृतिबाट ‘राजमाता’सम्म

कविडाँडा राष्ट्रिय आख्यान पुरस्कारका लागि यस वर्ष प्रारम्भिक रूपमा १६ आख्यानकृति विस्तारित सूचीमा परेका थिए। तीमध्ये आठ कृति उत्कृष्ट सूचीमा छनोट भए। उत्कृष्ट आठमा केशवराज ज्ञवालीको ‘अज्ञात’, केशव दाहालको ‘इथा’, क्षितिज समर्पणको ‘तोरकीन’, सीमा आभासको ‘महायुग’, नीलम कार्की निहारिकाको ‘राजमाता’, लक्ष्मण वियोगीको ‘सत्यम्’, श्रवण मुकारुङको ‘सलह’ र शंकरप्रसाद गैरेको ‘सूतपुत्र’ परेका थिए।

यी आठमध्ये अन्तिम चरणमा ‘तोरकीन’, ‘महायुग’ र ‘राजमाता’ पुगेका थिए। अन्ततः तीन कृतिमध्ये ‘राजमाता’लाई सर्वोत्कृष्ट आख्यानकृतिका रूपमा छनोट गरिएको हो। यसले ‘राजमाता’को साहित्यिक मूल्याङ्कन केवल लोकप्रियताको आधारमा नभई प्रतिस्पर्धामा रहेका समकालीन आख्यानकृतिमाझ गरिएको छनोटको परिणाम भएको देखाउँछ।

• कविडाँडा : चितवनबाट राष्ट्रिय आख्यानको यात्रासम्म कविडाँडा साहित्य समाज,

चितवनले साहित्यिक गतिविधिलाई राजधानीकेन्द्रित घेराबाट बाहिर ल्याउँदै चितवनलाई आख्यानको एउटा महत्वपूर्ण साहित्यिक थलोका रूपमा चिनाउन योगदान गर्दै आएको छ। २०७५ सालमा स्थापना भएको कविडाँडा राष्ट्रिय आख्यान पुरस्कारले छोटो अवधिमै नेपाली आख्यानका उल्लेखनीय कृतिलाई सम्मान गर्ने विशिष्ट पहिचान बनाएको छ। पुरस्कारको पहिलो संस्करणमा महेश थापाको कथासङ्ग्रह ‘मरिचिका’ पुरस्कृत भएको थियो।

त्यसपछि क्रमशः श्याम शाहको ‘पथेर’, भुवन ढुंगानाको ‘परित्यक्ता’, लोकराज भट्टको ‘छाइल’, देवीप्रसाद सुवेदीको ‘मनु’, कृष्ण गौतमको ‘अद्वैत’ र तीर्थ गुरुङको ‘हिउँको गीत’ पुरस्कृत भएका छन्। यसरी आठौँ संस्करणसम्म आइपुग्दा कविडाँडा पुरस्कारले कथा र उपन्यास दुवै विधाका महत्वपूर्ण आख्यानलाई सम्मान गर्दै आएको देखिन्छ। चितवनबाट सुरु भएको यो साहित्यिक अभियानले नेपाली आख्यानका स्थापित तथा सम्भावनायुक्त स्रष्टालाई राष्ट्रिय तहमा चिनाउने एउटा सेतुको भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ।

• पुरस्कारको अर्थ :

एउटा कृतिभन्दा पर ‘राजमाता’लाई पुरस्कार दिने निर्णयलाई केवल एउटा उपन्यासलाई दिइने सम्मानका रूपमा मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यसले नेपाली साहित्यमा इतिहासलाई कसरी पढ्ने, इतिहासका पात्रलाई कसरी पुनःव्याख्या गर्ने र विशेषतः महिलाको भूमिकालाई साहित्यले कसरी अभिलेखित गर्ने भन्ने बहसलाई समेत अगाडि ल्याउँछ।

निहारिकाको लेखन यात्रालाई हेर्दा ‘चीरहरण’, ‘योगमाया’ हुँदै ‘राजमाता’सम्म आइपुग्दा इतिहास र स्त्री–चेतनासँग उनको आख्यानिक सम्बन्ध निरन्तर देखिन्छ। उनका कृतिले इतिहासका पात्रलाई केवल गौरव वा करुणाका प्रतीक बनाएर छोड्दैनन्; उनीहरूका जीवनभित्र रहेको सामाजिक द्वन्द्व, शक्ति सम्बन्ध र मानवीय जटिलतालाई कथाको केन्द्रमा ल्याउने प्रयास गर्छन्।

त्यसैले ‘राजमाता’लाई कविडाँडा राष्ट्रिय आख्यान पुरस्कार प्रदान गर्ने निर्णय नेपाली आख्यानमा इतिहास, सत्ता, समाज र स्त्री–अस्तित्वका प्रश्नमाथि भइरहेको सिर्जनात्मक बहसको निरन्तरताका रूपमा पनि लिन सकिन्छ।

अब आगामी कात्तिक १४ गते भरतपुरमा हुने पुरस्कार समारोहमा ‘राजमाता’ले औपचारिक रूपमा कविडाँडा राष्ट्रिय आख्यान पुरस्कार ग्रहण गर्नेछ। चितवनको साहित्यिक भूगोलबाट राष्ट्रिय आख्यानको यात्रालाई निरन्तरता दिइरहेको कविडाँडाको यो सम्मान र नेपाली आख्यानमा आफ्नै विशिष्ट पहिचान बनाइसकेकी नीलम कार्की निहारिकाको ‘राजमाता’बीचको यो भेटले चितवनको साहित्यिक सक्रियता र नेपाली आख्यानको समकालीन यात्रालाई एउटै मञ्चमा जोडेको छ।