दीक्षा खनाल

२०८३ साउन १८, साेमबार

श्रीखबर/ नेपालमा धेरै किसानले बालीमा कुनै दाग, पहेँलोपन वा सुक्ने लक्षण देखिनेबित्तिकै रोगको यकिन पहिचान नगरी विषादी प्रयोग गर्ने गरेका छन्।

यस्तो अभ्यासले रोग नियन्त्रण त हुँदैन नै, उत्पादन लागत बढ्ने, वातावरण प्रदूषित हुने, माटोको उर्वराशक्ति घट्ने र मानव स्वास्थ्यमा समेत नकारात्मक असर पर्ने जोखिम बढाउँछ। त्यसैले पहिले रोगको सही पहिचान, त्यसपछि मात्र उपयुक्त विषादीको प्रयोग गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ।

धानबालीमा देखिने केही प्रमुख रोग तथा तिनको व्यवस्थापन निम्नानुसार गर्न सकिन्छः

* १. ब्लास्ट (Blast)

-पातमा आँखा आकारका खैरा दाग देखिने र पछि पात सुक्दै जाने- यो रोग धानको सबैभन्दा हानिकारक रोगमध्ये एक हो। यस्तो अवस्थामा कासुगामाइसिन (Kasugamycin) सिफारिसअनुसार प्रयोग गर्न सकिन्छ।

*२. ब्याक्टेरियल लिफ स्पट (Bacterial Leaf Spot)-

-पातमा साना दाग देखिनु, बीच भाग खैरो र किनार पहेँलो हुनु यसको प्रमुख लक्षण हो। यस्तो रोग देखिएमा टेट्रासाइकलिन (Tetracycline) प्राविधिकको सल्लाहअनुसार प्रयोग गर्न सकिन्छ।

* ३. ब्राउन लिफ स्पट (Brown Leaf Spot)

-पातमा गोलाकार खैरा दाग देखिँदै अन्ततः पात सुक्न थाल्छ। यसको नियन्त्रणका लागि डाइथेन एम–४५ (Dithane M-45) उपयोगी मानिन्छ।

* ४. सेथ ब्लाइट (Sheath Blight)

बोटको गाभा वा बुट्टामा खैरा धब्बा देखिँदै विस्तारै कुहिने समस्या यस रोगको संकेत हो। नियन्त्रणका लागि कार्बेन्डाजिम (Carbendazim) प्रयोग गर्न सकिन्छ।

* ५. जिंकको कमी (Zinc Deficiency)

-यो रोग नभई पोषण तत्वको कमी हो। पात पहेँलो हुने, बोटको वृद्धि कमजोर हुने र उत्पादन घट्ने समस्या देखिएमा जिंक सल्फेट (Zinc Sulphate) प्रयोग गर्नुपर्छ।

# विषादी प्रयोग गर्दा अपनाउनुपर्ने सावधानी

– रोगको सही पहिचानपछि मात्र विषादी प्रयोग गर्नुहोस्।

– कृषि प्राविधिक वा सम्बन्धित निकायको सल्लाहअनुसार मात्र मात्रा निर्धारण गर्नुहोस्।

– लेबलमा उल्लेख गरिएको मात्रा र समयको पालना गर्नुहोस्।

– विषादी छर्दा मास्क, पञ्जा, चस्मा र सुरक्षात्मक पोसाक प्रयोग गर्नुहोस्।

– आवश्यकता भन्दा बढी वा अनावश्यक विषादी प्रयोग नगर्नुहोस्।

– खाली विषादीका बोतल तथा प्याकेट सुरक्षित रूपमा व्यवस्थापन गर्नुहोस्।

# निष्कर्ष कृषिमा सफल उत्पादनको आधार धेरै विषादी प्रयोग गर्नु होइन, रोगको सही पहिचान गरी सही समयमा सही व्यवस्थापन गर्नु हो। विवेकपूर्ण विषादी प्रयोगले उत्पादन वृद्धि मात्र होइन, किसानको स्वास्थ्य, उपभोक्ताको सुरक्षा र वातावरण संरक्षणमा पनि महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ।

सन्देश: “रोग पहिचान गरौँ, सही विषादी प्रयोग गरौँ, बाली बचाऔँ र सुरक्षित उत्पादन बढाऔँ।”

(फाेटाे पत्रकार दीक्षा खनाल, कृषि तथा वन विज्ञान विश्वविद्यालयमा स्नातकोत्तर अध्ययनरत प्राविधिक हुन्।)