२०८२ असार २८, शनिबार

वैद्य कृष्ण खनाल

समदाेष समाग्निश्च समधातुमलक्रिया:।

प्रशन्नात्मेन्द्रिय मन: स्वस्थ इत्यभिधियते।।

शास्त्रले शारीरिकदाेषहरु समअवस्थामा रहेकाे र रत्व,रज,र तम मानस गुण समेत समअवस्थामा रहेकाे अवस्था रहेकाे व्यक्तिलाई स्वस्थ मानिस भनेर व्याख्या गरेकाे छ । दाेष व्यक्तिकाे शरीरिक अवस्था हाे भने गुण उसकाे मानसिक अवस्था हाे । यसकाे अर्थ हाे `व्यक्ति स्वस्थ रहन शारीरिक र मानसिक अवस्थाले दुरुस्त हुनुपर्छ ´।

शारीरिकदाेष भन्नाले बात,पित्त र कफलाई जनाउँछ। मानसिकगुण सत्व, रज र तम हुन् ।

अनुभवी वैद्य,कविराज तथा आयुर्वेद चिकित्सकहरुद्वारा जब व्यक्तिकाे नाडीमा आफ्नाे अैाला राखि विश्लेषण गर्नासाथ कुन व्यक्तिको शारीरिकदाेषकाे अवस्था पत्तालाग्दछ। वैद्य / चिकित्सकले चाेरी अैाँलाकाे सहायताले व्यक्तिको बातराेगकाे अवस्था जानकारी प्राप्तहुन्छ भने माईली अैाँलाकाे प्रयाेगले वित्त र साईँली अैाँलाले व्यक्तिको कफकाे स्थितिबारे जानकारी प्राप्त हुन्छ ।

शरीरमा १३ प्रकारका अग्नि ( ताप ) स्थान हुन्छन् । शरीर स्वस्थ रहन सबै अग्नि समेत समअवस्थामा रहनुपर्छ । १ जठराग्नि ७ धात्वाग्नि र ५ भुताग्नि गरि १३ अग्नि हुन्छन् । दिसापिसाब ,पसिना पनि समअव्थामा हुनु अर्थात यथावस्यक हुनु,शारीरिक क्रिया सम हुन,आत्मा , इन्द्रिय( कर्म र ज्ञान) र मन प्रसन्न हुनुलाई स्वस्थ मानिन्छ । खाएकाे खाना सुखपूर्वक पच्नु,समयमा नै भाेक,प्यास,निन्द्रा, दिसापिसाब ,वायुयथाेचित हुनुकाे साथै शरीर र मन हल्का हुनुलाई स्वस्थ वा निराेगी मानिन्छ ।

विश्व स्वास्थ सँगठनले पनि `Health is defined as the complete Physical mental and social fitness of the body.´ भनि परिभाषित गरेकाे छ । साे परिभाषाले समेत मानिस शारीरिक , मानसिक र सामाजिक रुपले स्वस्थ हुन जाेड दिएकाे देखिन्छ । मानसिक स्वास्थ भन्नाले स्वस्थ चिन्तन र सहि निर्णय गर्न सम्ने हुनु हाे । सामाजिक स्वास्थले व्यक्तिको समाजसँगकाे अन्तर्घुलन शैली र मित्रतनकाे भावना कायम गर्ने क्षमता लिनु हाे ।

आराेग्य भनेकाे नै सुख हाे । राेग दु: ख हाे । कसैले यसलाई पाप समेत भनेका छन् । शरीरकाे अनुकुल परिस्थिति निर्माण गर्नु वा परिस्थितिले शरीरमा उपभाेग गर्ने अवस्था बन्नु कुन अवस्थाले आराेग्यता निर्माण गर्न सहज हुन्छ याे नै आजकाे चासाेकाे विषय हाे ।

याेग, ध्यान, प्राणायम, तीर्थ व्रत, पूजापाठ देखि लिएर ओखतीमुलाे समेत आराेग्य प्राप्तिका प्रयास हुन् । आराेग्यता प्राप्तिका लागि वातानुकुलीत व्यवहार निर्माण गर्नु वा वातावरणमा रम्नका लागि यात्रामा निस्कनु आराेग्यताकाे खाजि हाे ।आराेग्यता कै लागि व्यक्तिहरु ठाउँ सर्छन् , बसाइँ जान्छन् ।

`राेगास्तु दाेष वैषम्य दाेषसाम्यमरनेगता। विकाराे धातु वैषम्य साम्यँ प्रकृतिरुच्यते ।।

राेग( Disease) काे मुख्य प्रकार वा कारण चार प्रकारका छन् भनि आचार्य सुश्रुतले लेख्नुभएको छ। आगन्तुक- बाहिरबाट आएर शरीरमा प्रवेश गरी राेगी तुल्याउने।

शारीरिक – शरीरकाे आन्तरिक कुपितका कारण मानसिक – लाेभ,क्राेध,शाेक,द्वेष, भय आदिका कारण उत्पादन हुने राेग । पछिल्लो समाजमा मानसिक राेगकाे बढ्दाे चापले व्यक्ति अतालिएकाे तथ्य सार्वजनिक भएकाे छ ।

यसकाे मुख्याकरण मान्छेले आफुलाई कहिल्यै मर्नै नपर्ने अजिव प्राणी ठान्नु र म नै सर्वश्रेष्ठ ठान्ने हैसियतकाे खाेजिले भएकाे सामाजिक विश्लेषकहरु बताउँछन् । प्रतिशाेधकाे भुमरीमा फस्दैजादा व्यक्तिका कारण समाज नै विकृति उन्मुख देखिन्छ ।

( लेखक वैद्य कृष्ण खनाल नेपाल स्वास्थ व्यवसायी परिषदमा रजिष्टर्ड , दर्ता नम्वर 5001 तथा समाजशास्त्रमा स्नातकोत्तर पत्रकार हुन्।)